შესავალი

უმაღლესი განათლების სისტემის რეფორმა ნებისმიერი სახელმწიფოსათვის  სტრატეგიული მნიშვნელობის პოლიტიკურ და სამართლებრივ პროცესს წარმოადგენს, რადგან იგი პირდაპირ უკავშირდება როგორც ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებს, ისე ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას. უკვე მრავალი წელია  განათლების ექსპერტები საუბრობენ სისტემაში არსებულ პრობლემებზე და მათი გადაჭრის საჭიროებებზე, თუმცა ამ დრომდე პოლიტიკური ნების არარსებობის ფონზე  ეს საკითხი კვლავ მოუგვარებელი რჩება.

“ქართულმა ოცნებამ” გასული წლის ოქტომბერში განათლების რეფორმის ახალი ტალღა დააანონსა, რომელიც აკადემიური საზოგადოებისა და დარგის სპეციალისტების მონაწილეობის გარეშე შემუშავდა და  უნივერსიტეტების ავტონომიის პრინციპისა და  აკადემიური თავისუფლების უფლებაში უხეში ჩარევით მიმდინარეობს. ამ პროცესში არაერთი საკანონმდებლო ცვლილება  განხორციელდა,  რომლითაც მმართველმა პარტიამ, სამართლებრივად,  სრულად დაიქვემდებარა  სახელმწიფო უნივერსიტეტების მართვის სისტემა. [1]

“ქართული ოცნების” მიერ  წარმოდგენილ კონცეფციის დოკუმენტში იმ პრობლემათა შორის, რომელთა გადაჭრასაც უმაღლესი განათლების რეფორმა ისახავს მიზნად, დასახელებულია:

1. უმაღლესი განათლების დაწესებულებების ჭარბი გეოგრაფიული კონცენტრაცია, რაც, კომისიის შეფასებით, იწვევს დედაქალაქის გადატვირთვას და ახალგაზრდების აქტიურ მიგრაციას რეგიონებიდან თბილისში. აღნიშნული კი რეგიონების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების ინტერესების ჭრილში, სერიოზულ გამოწვევად მიიჩნევა.
2. უნივერსიტეტებში სწავლების ხარისხის უთანაბრობა, რაც გამოწვეულია დედაქალაქში მოქმედ რამდენიმე სახელმწიფო უნივერსიტეტში დუბლირებული ფაკულტეტებით. ეს პრაქტიკაში იწვევს არა მხოლოდ რესურსების არაოპტიმალურ და არათანაბარ განაწილებას, არამედ ქმნის იმ პრობლემასაც, რომ თანამედროვე სტანდარტების კვალიფიკაციის მქონე აკადემიური პერსონალით სრულად არცერთი სახელმწიფო უნივერსიტეტი არ არის უზრუნველყოფილი.
3. სუსტი კავშირი უმაღლესი განათლების პრიორიტეტებსა და შრომის ბაზრის მოთხოვნებს შორის. უნივერსიტეტებში სტუდენტების მიღებისას კვოტების რაოდენობრივი განაწილება არ ეფუძნება შრომის ბაზრის არსებული და პოტენციური მოთხოვნების რაიმე სიღრმისეულ ანალიზს.[2]

ეროვნულ კონცეფციასა და მოგვიანებით პარლამენტში წარდგენილ კანონპროექტებში ზოგადად ჩამოთვლილია არსებული პრობლემები, თუმცა  მითითებული არ არის კონკრეტულად როგორ და რის საფუძველზე გახდა საჭირო მსგავსი რადიკალური ცვლილებების განხორციელება განათლების სისტემაში. ქართული ოცნების წარმომადგენლები მიუთითებენ გარკვეულ ბაზრის კვლევაზე,

რომელიც, მიუხედავად აკადემიური წრეების მოთხოვნისა,  დიდი დროის  განმავლობაში  საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი არ იყო.[1] 24 თებერვალს  ირაკლი კობახიძემ შრომის ბაზრის კვლევის ანალიზის შედეგების პრეზენტაცია გამართა. [2] მისი თქმით, ამ მონაცემების მიხედვით ყოველწლიურად უნივერსიტეტებში  დაახლოებით 14 400 სტუდენტი უნდა აბარებდეს, სწორედ ამიტომ სტუდენტების რიცხვი ეტაპობრივად უნდა შემცირდეს და განათლების რეფორმა ამას უზრუნველყოფს.[3] გამოქვეყნებული ბაზრის ანალიზის მიხედვით დასაქმების სტრუქტურაში შეინიშნება უმაღლესი განათლების მქონე პირების სიჭარბე, მათ შორის ისეთ სექტორებში, როგორიცაა: ვაჭრობა, ადმინისტრაციული და დამხმარე მომსახურების საქმიანობები, განთავსების საშუალებების უზრუნველყოფის და საკვების მიწოდების საქმიანობები (სადაც ჩვეულებრივ, პროფესიული და ზოგადი განათლება უნდა იყოს დომინანტი).[4]

სწორედ ბაზრის კვლევის ფარგლებში გამოკვეთილ „პრობლემათა“ გადაჭრის გზებად ქართულმა ოცნებამ ისეთი ინიციატივები წარმოადგინა, როგორებიცაა აკადემიური დატვირთვის კუთხით საქართველოს სხვა დიდი ქალაქების როლის გაზრდა და პრინციპი „ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტი“, რომელიც არსებითად სხვადასხვა უნივერსიტეტებში არსებული მსგავსი ფაკულტეტების ერთი უნივერსიტეტის ბაზაზე თავმოყრას გულისხმობს, „მათი ტრადიციული პროფილისა და ისტორიული გამოცდილების გათვალისწინებით“.^[6] 

1. კვოტირების ახალი სისტემა

„ქართული ოცნების“ განათლების მინისტრმა გივი მიქანაძემ  12  თებერვალს სამთავრობო გუნდის მიერ შემუშავებული განათლების რეფორმის ფარგლებში  იმ პროგრამების ჩამონათვალი წარადგინა,  რომელთა განხორციელების უფლებაც სახელმწიფო უნივერსიტეტებს, 2026-2027 სასწავლო წლიდან ექნებათ.[7]

შეფასებისა და გამოცდების ეროვნული ცენტრის ოფიციალური მონაცემების თანახმად, მთელი საქართველოს მასშტაბით, უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში 2025 წელს  31 704 აბიტურიენტი ჩაირიცხა.

აქედან 19 სახელმწიფო უნივერსიტეტში -  21 538 აბიტურიენტი/პირველკურსელი ჩაირიცხა. გივი მიქანაძის  განცხადებით[8] კი ვიგებთ, რომ შარშან ჩარიცხულთა რაოდენობა 19 311-ს შეადგენდა, ეს მონაცემებია მოცემული განათლების სამინისტროს ოფიციალურ პრეს-რელიზშიც. მისი  განცხადებით,   სახელმწიფო უნივერსიტეტებში მისაღები კონტინგენტი დაახლოებით 2 000 სტუდენტით გაიზრდება და 21 300-ით განისაზღვრება.

თუმცა, 2025-2026 წელს, სახელმწიფო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მისაღები ადგილების რაოდენობა, ასევე NAEC-ის ცნობით, 27 204-ს უდრიდა, დადგენილების თანახმად  კი, მისაღები ადგილების რაოდენობა 2026-2027  სასწავლო წლისთვის (ანუ, წელს) 21 300-ს უდრის.

გამოდის, რომ 2026-2027 სასწავლო წლისთვის გამოცხადებული ადგილების რაოდენობა უკვე ნაკლებია გასულ წელს ჩარიცხული სტუდენტების ჯამზე. აქვე ისიც გავითვალისწინოთ, რომ გამოცხადებული ადგილების ოდენობა მათ სრულად შევსებას ყოველთვის არ უდრის. მაგალითისთვის გასულ წელს სახელმწიფო უნივერსიტეტებში გამოცხადებული ადგილების  79% შეივსო.  სავარაუდოდ, წელს კიდევ უფრო ნაკლებ სტუდენტის მიღება მოხდება.  ეს შეიძლება გამოიწვიოს  იმ გარემოებამაც, რომ 2026-2027 სასწავლო წლისთვის  ბევრ ისეთ პროგრამაზეა გაზრდილი მიღება, სადაც გასულ წელს  არ იყო მოთხოვნა, შესაბამისად   სავარაუდოა, რომ სტუდენტები კვლავ ჩააბარებენ მათთვის სასურველ ფაკულტეტებზე კერძო უნივერისტეტებში და სახელმწიფო უნივერისტეტებში შევსებული ადგილების რაოდენობა შემცირდება.

ქართული ოცნების გადაწყვეტილებით, რიგ სახელმწიფო უნივერსიტეტებს შეეზღუდათ გარკვეული სასწავლო პროგრამების განხორციელების უფლებამოსილება. აღნიშნული გადაწყვეტილება ყველაზე მძიმედ შეეხო საქართველოში ერთ-ერთ ყველაზე დიდ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს, რომელსაც არსებული 36-დან მხოლოდ 16 პროგრამა რჩება (მხოლოდ ორი მიმართულება - პედაგოგიკა და ABET აკრედიტაციის მქონე STEM სპეციალობები). შედეგად, თუკი შარშან ილიაუნიში მისაღები ადგილების რაოდენობა საბაკალავრო პროგრამებზე 4,207 იყო, წელს მას მხოლოდ 300 ახალი სტუდენტის მიღება შეეძლება, რაც შარშანდელ კვოტაზე 14-ჯერ (დაახლოებით 92%-ით) ნაკლებია.[9] უქმდება სამართლის სკოლა, მეცნიერებათა და ხელოვნების ფაკულტეტის არაერთი სპეციალობა, მათ შორის, საერთაშორისო ურთიერთობები, პოლიტიკის მეცნიერება, თავისუფალი მეცნიერებები, სოციოლოგია, კინომცოდნეობა, ფსიქოლოგია და ა.შ.[10] ანალოგურად, სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტს ჩამოერთვა რიგი მიმართულებები და მხოლოდ პედაგოგიკისა და აგრარული მეცნიერებების მიმართულებით გააგრძელებს მიღებას.[11]

მიუხედავად იმისა, რომ მომავალი სასწავლო წლისთვის სტუდენტთა რაოდენობის შემცირება არ იგეგმება,  შრომის ბაზრის ექსპერტებისთვის გაუგებარია, რატომ დაეფუძნა მხოლოდ აღნიშნულ კვლევას  ისეთ ფაკულტეტებზე სტუდენტების რაოდენობის შემცირება, სადაც, თავად  რეფორმის ავტორები  ამბობენ, რომ არსებობს ისეთი სპეციალობები, რომლებიც საერთოდ არ ასახულა შრომის ბაზრის მოთხოვნაში, მაგრამ მათი განვითარება იყოს ეროვნული ინტერესის სფერო, სტრატეგიული საკითხი, ეროვნული უსაფრთხოების თემა, მომავლის განჭვრეტაზე დაფუძნებული საკითხი და ა.შ. მაგალითად, შრომის ბაზრის ანალიზი ვერ მოგვცემს ზუსტ ინფორმაციას იმის შესახებ, თუ რამდენი ფილოსოფოსი ან არმენოლოგი სჭირდება ქვეყანას ყოველწლიურად. ამასთან ფაკულტეტები, რომლებზეც ბაზრის კვლევის  მიხედვით  განსაკუთრებით ჭარბი მოთხოვნა და დასაქმების დაბალი მაჩვენებელი იყო კვლავ რჩება კერძო უნივერსიტეტებში. მაგალითად ასტროენათმეცნიერებისა და ასტროარქეოლოგიის პროგრამისთვის 20 კვოტა განისაზღვრა. ირანისტიკის საბაკალავრო პროგრამაზე გამოცხადებულია 40 ადგილი (30 თსუ-ში და 10 ქუთაისის უნივერსიტეტში), ხოლო სოციოლოგიის საბაკალავრო პროგრამაზე – 30 (თსუ-ში), მაშინ როდესაც  სოციოლოგთა დასაქმების არეალი და შესაძლებლობა, შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ უფრო დიდია, ვიდრე ირანისტების.[12]

ფაკულტეტების გაერთიანება საჯარო უნივერსიტეტებში კონტიგენტის შემცირებას გამოიწვევს, რაც, თავის მხრივ, კონკურენციის ზრდას შეუწყობს ხელს. შედეგად, საჯარო უნივერსიტეტში ჩარიცხვის შანსი დიდი ალბათობით შეუმცირდებათ ყველაზე ნაკლებად პრივილეგირებული და ნაკლებად შეძლებული ოჯახების შვილებს. ამასთან, მათ შეეზღუდებათ კერძო უნივერსიტეტებში ხელსაყრელი პირობებით სწავლის შესაძლებლობაც, ვინაიდან კერძო უნივერსიტეტებში უქმდება საგრანტო დაფინანსება.

ეს  ინიციატივა, “ქართული ოცნების”  უმაღლესი განათლების რეფორმის ერთი  ნაწილია, რომელზეც  უმაღლესი განათლების რეფორმის  სამთავრობო კომისია 2025 წლის იანვრიდან მუშაობდა.[13]   გამოქვეყნებული დოკუმენტის მიხედვით,[14] თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი სტუდენტებს მიიღებს ისეთ მიმართულებებზე, როგორიცაა ზუსტი და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები; ჰუმანიტარული მეცნიერებები, პედაგოგიკის გამოკლებით; სამართალი; ეკონომიკა და ბიზნესის ადმინისტრირება; სოციალური და პოლიტიკური მეცნიერებები.

საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში მიღება გამოცხადდება საინჟინრო-ტექნიკურ დისციპლინებზე.

თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტში - მედიცინის სპეციალობებზე.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში - პედაგოგიკის პროგრამებსა და ABET აკრედიტაციის მქონე STEM სპეციალობებზე.

სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტში - აგრარულ სპეციალობებზე, ქართულ-აფხაზური ენის და ლიტერატურისა და პედაგოგიკის სპეციალობებზე.

სახელოვნებო უნივერსიტეტები და სპორტის უნივერსიტეტი სტუდენტებს მიიღებენ შესაბამის სპეციალობებზე.

ბათუმისა და ქუთაისის უნივერსიტეტები შეინარჩუნებენ მრავალფუნქციურ დატვირთვას.

ზუგდიდის, გორის, ახალციხისა და თელავის უნივერსიტეტებში აქცენტი გაკეთდება აგრარულ სპეციალობებზე, ტურიზმის მიმართულებასა და პედაგოგიკაზე.

ამ ეტაპზე, მთავრობის მიერ დამტკიცებულ დადგენილებაში აგრარული მიმართულება დროებით რჩება საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში, შესაბამისად, მიღება გამოცხადდება ტექნიკური უნივერსიტეტის სახელით. თუმცა, რამდენიმე თვეში, აგრარული მიმართულება გადაინაცვლებს სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაქვემდებარებაში.

მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის შესახებ დამტკიცებული დადგენილების მიხედვით, თსუ-ის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის საბაკალავრო და სამაგისტრო პროგრამებზე სტუდენტების მიღება 40%-ით შემცირდება.

უნივერსიტეტების დონეზე თსუ-ს, სტუ-ს, ბათუმის უნივერსიტეტისა და თბილისის სამედიცინო უნივერსიტეტის სტუდენტთა საერთო რაოდენობა იზრდება და განსაკუთრებით შემცირებულია ილიას უნივერსიტეტის პროგრამები.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობა 92%-ით მცირდება.

მაგალითისთვის ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი უნივერსიტეტი სტუდენტებს ოთხი მიმართულებით იღებს:

1. მეცნიერებათა და ხელოვნების;
2. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებისა და მედიცინის;
3. ბიზნესის, ტექნოლოგიებისა და განათლების;
4. სამართლის.

ცვლილებების განხორციელების შემთხვევაში,  უნივერსიტეტს  1 არასრული ფაკულტეტი  და 16 პროგრამა დარჩება. 2025-2026 წელს  უნივერსიტეტმა მიიღეს 5000-მდე სტუდენტი მიიღო, ხოლო მომავალ წელს მხოლოდ 300 სტუდენტი ჩაირიცხება.

ცვლილების მიხედვით, საქართველოს მთავრობა განათლების სამინისტროს წარდგინებით განუსაზღვრავს უნივერსიტეტებს საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) 13 ჩამონათვალს, რომელთა განხორციელების უფლებაც აქვთ. ასევე უნივერსიტეტებს მხოლოდ ამ ჩამონათვალის შესაბამისად შეეძლებათ სასწავლო, კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობის ძირითადი მიმართულებების განსაზღვრა. ამავე საკანონმდებლო ცვლილების მიხედვით, მთავრობა ამტკიცებს მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით.

როდესაც უნივერსიტეტი კონკრეტული პროგრამის აკრედიტაციის განაცხადს აკეთებს, ერთ-ერთი ვალდებულება ამ მიმართულებით შრომის ბაზრის გამოკვლევაა. ეს კვლევა ქმნის წარმოდგენას საბაზრო მდგომარეობაზე. შესაბამისად, ინფორმაცია ამის შესახებ უკვე არსებობს. კვლევის ცენტრალიზებულ მოდელზე გადასვლა, შემდგომ კი, ამის საფუძველზე უნივერსიტეტებში კვოტების დადგენა არსებითად ამცირებს უნივერსიტეტების ინსტიტუციურ ავტონომიას და ემსგავსება საბჭოთა ტიპის განათლების მოდელს, რომლის თანახმადაც, სახელმწიფოს შეეძლო, განესაზღვრა ნებისმიერი ეკონომიკური, სოციალური თუ პოლიტიკური საჭიროება.

სახელმწიფო უნივერსიტეტებში სტუდენტების კვოტების სახელმწიფო დაკვეთისა და შრომის ბაზრის მიხედვით განსაზღვრა აკადემიური თავისუფლების უხეში ხელყოფაა, რომელიც მნიშვნელოვნად აკნინებს უმაღლესი განათლების ფუნქციას და მიზნებს. უმაღლესი განათლების მიზნები გულისხმობს (თუმცა არ შემოიფარგლება) ავტონომიური და პასუხისმგებლიანი პიროვნების ჩამოყალიბებას, პიროვნული ინტერესებისა და ინტელექტუალური და შემოქმედებითი პოტენციალის რეალიზებას, პიროვნების ცვალებად გარემოში დასაქმებისთვის მომზადებას, დემოკრატიული და ჰუმანური საზოგადოების ჩამოყალიბებას, სამეცნიერო, კვლევითი და ინოვაციური მიდგომებით ადგილობრივი და მსოფლიო გამოწვევების გადაწყვეტაში კონტრიბუციას.  შესაბამისად, სახელმწიფო დაკვეთასა და შრომის ბაზარზე დაფუძნებული უმაღლესი განათლების მიდგომა ზღუდავს როგორც უნივერსიტეტების ფუნქციას, ასევე სტუდენტების შესაძლებლობებს, შეიძინონ ცვალებად გარემოში სრულფასოვანი ცხოვრებისთვის და მიმდინარე გამოწვევების გადასაწყვეტად საჭირო მოწინავე ცოდნა, კომპეტენციები და ღირებულებები.

2. რეფორმის ანალიზი ეროვნული კანონმდებლობის ჭრილში

2.1 პროცედურული კანონიერება და მონაწილეობითი პრინციპი

უმაღლესი განათლების შესახებ მოქმედი კანონმდებლობა სახელმწიფოს ავალდებულებს უზრუნველყოს აკადემიური პერსონალისა და სტუდენტების მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ კანონის  მიხედვით, უზრუნველყოფილია უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების აკადემიური პერსონალის, სამეცნიერო პერსონალისა და სტუდენტთა მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღებისა და მისი შესრულების კონტროლის პროცესში.[15] რეფორმის განმარტებით ბარათში მითითებულია, რომ პროცესში არ მონაწილეობდნენ  უნივერსიტეტების წარმომადგენლები,  დამოუკიდებელი ექსპერტები და საერთაშორისო ინსტიტუტები. შესაბამისად უცნობია რა კრიტერიუმებით შეირჩა კონკრეტული ცვლილებები, რა გავლენა ექნება მას აკადემიურ პერსონალსა და სტუდენტებზე,  რა ალტერნატიული გზები იქნა განხილული  კონცეფციის შემუშავების დროს და რატომ გახდა საჭირო მსგავსი ხისტი, დაჩქარებული, ფართომასშტაბიანი და დაუსაბუთებელი ცვლილებების  განხორციელება.

მონაწილეობითი მმართველობის პრინციპი თანამედროვე ადმინისტრაციული სამართლის ერთ-ერთი ცენტრალური ელემენტია. მისი უგულებელყოფა არა მხოლოდ პროცედურულ დეფექტს წარმოადგენს, არამედ ეჭვქვეშ აყენებს მიღებული გადაწყვეტილების ლეგიტიმაციას. განსაკუთრებით პრობლემურია ის გარემოება, რომ რეფორმის ერთ-ერთ მთავარ საფუძვლად მითითებული შრომის ბაზრის კვლევა, რომლის  მონაცემები,  რეოფრმის დაანონსებამდე ცნობილი არ ყოფილა აკადემიური სფეროსთვის. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც თავად „ქართული ოცნების“ წარმომადგებლების მიერ  გაკეთდა კომენტარები, რომ ბაზრის კველვა ყველა სფეროს შეფასებას ვერ მოახდენდა და მართლაც შეიძლება არსებობდეს ისეთი ფაკუტეტები,  სადაც გამოცხადებული კვოტების ოდენობა, რეალურ მოთხოვნაზე ნაკლები იყოს.   ამასთან,  ასეთი ტიპის კვლევის საფუძველზე კვოტების განსაზღვრა და მით უმეტეს, პროგრამების გაუქმება არარაციონალურია.

აღსანიშნავია, რომ გამჭვირვალობის ნაკლებობა არღვევს ანგარიშვალდებულების პრინციპს და ზღუდავს საზოგადოების შესაძლებლობას, შეაფასოს რეფორმის აუცილებლობა და ეფექტიანობა.

ნიშანდობლივია, რომ ცვლილების არსებითი განხილვის და დამტკიცების გარეშე ჯერ კიდევ ნოემბერში უკვე  დაწყებული იყო  საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელება. მაგალითად, 2025 წლის 11 ნოემბერს ცვლილება შევიდა ერთიანი ეროვნული გამოცდების ჩატარების წესში, რომლის მიხედვითაც, უნივერსიტეტებმა უმაღლესი განათლების მართვის საინფორმაციო სისტემაში 2026 წლის 9 თებერვლამდე უნდა წარადგინონ ანკეტა-კითხვარები სტუდენტთა მისაღები კვოტების შესახებ.[16]

2025 წლის 10 დეკემბერს, იმისთვის, რომ საქართველოს მთავრობა, უფლებამოსილი ყოფილიყო განესაზღვრა  საგანმანათლებლო პროგრამების კურიკულუმი,  ასევე ცვლილებები შევიდა უმაღლესი განათლების შესახებ კანონში, რომლის მიხედვითაც (სხვა ცვლილებებთან ერთად), გაუქმდა საგრანტო დაფინანსება და განისაზღვრა, რომ საქართველოს მთავრობა  უფლებამოსილი იქნება, უნივერსიტეტებს განუსაზღვრავს საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) ჩამონათვალი  და მისაღების სტუდენტების რაოდენობა პროგრამების მიხედვით. განმარტებითი ბარათის მიხედვით, უნივერსიტეტებში სტუდენტთა მიღებისას კვოტების რაოდენობრივი განაწილება ამჟამად არ ეფუძნება შრომის ბაზრის არსებული და პოტენციური მოთხოვნების სიღრმისეულ ანალიზს. შესაბამისად,  კანონით განისაზღვრა, რომ საქართველოს მთავრობა, საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს წარდგინებით, ყოველწლიურად დაამტკიცებს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ერთიანი ეროვნული/სამაგისტრო გამოცდებით, ასევე ერთიანი ეროვნული/სამაგისტრო გამოცდების გავლის გარეშე მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას - როგორც კონკრეტული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების, ისე მათი საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით.[17] გარდა ამისა, კანონით განისაზღვრა, რომ საქართველოს მთავრობა დაამტკიცებს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების დაფინანსების წესსა და პირობებს.

ამგვარი ცენტრალიზაცია ფაქტობრივად ცვლის უნივერსიტეტების აკადემიური პოლიტიკის განსაზღვრის უფლებას და იწვევს ინსტიტუციური ავტონომიის არსებით შეზღუდვას.

გარდა ამისა, რეფორმის მასშტაბისა და მისი ფისკალური, ინსტიტუციური და სოციალური გავლენის გათვალისწინებით, მიზანშეწონილი იყო რეგულირების გავლენის შეფასების დოკუმენტის მომზადება. მიუხედავად იმისა, რომ შესაბამისი მთავრობის დადგენილება განათლების სფეროში ასეთი შეფასების ჩატარებას სავალდებულოდ არ მიიჩნევს, იგი შესაძლებლობას იძლევა, ინიციატორის გადაწყვეტილებით განხორციელდეს ზეგავლენის ანალიზი ნებისმიერი ნორმატიული აქტის პროექტის მომზადებისას. ასეთი ანალიზის არქონა ამცირებს გადაწყვეტილების ხარისხს და ზრდის თვითნებობის რისკს.[18]

2.2 საგრანტო პოლიტიკის ცვლილება

კონცეფციის თანახმად ასევე შეიცვალა საგრანტო დაფინანსების სისტემაც, რომელიც სრულად ჩანაცვლდა სახელმწიფო დაკვეთაზე ორიენტირებული პირდაპირი დაფინანსებით.

განმარტებითი ბარათის მიხედვით, იმისთვის რომ გაუმჯობესდეს უმაღლესი განათლების დაფინანსების სისტემა,  მოქმედი საგრანტო სისტემა უნდა ჩანაცვლდეს სახელმწიფო დაკვეთაზე დაფუძნებული დაფინანსების მოდელით, რომლის ფარგლებში თითოეული უნივერსიტეტისთვის განისაზღვრება სახელმწიფო დაკვეთა სახელმწიფოს ამოცანებიდან გამომდინარე. თუმცა როგორ და რატომ გამოიწვევს ეს განათლების სისტემის გაუმჯობესებას, განმარტებით ბარათში მითითებული არ არის.

უმაღლესი განათლების შესახებ კანონის ჩანაწერით, საჯარო უნივერსიტეტები  დაფინანსებას სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიიღებენ. ამასთან, კერძო უნივერსიტეტში ჩარიცხული სტუდენტები ვერ მიიღებენ დაფინანსებას სახელმწიფო ბიუჯეტიდან. საჯარო უნივერსიტეტებში ჩარიცხულ სტუდენტებს, გამოცხადებული გეგმის თანახმად, არ მოუწევთ სწავლების საფასურის გადახდა, თუმცა, უნივერიტეტებისთვის  დაფინანსების გაცემა მოხდება თუ არა ჩარიცხული სტუდენტების რაოდენობით  მიხედვით და გაიზრდება თუ არა  ერთ სტუდენტზე გათვლილი დაფინანსება 2250 ლარი, უცნობია.

დღეს მოქმედი სისტემით სტუდენტზე სასწავლო გრანტი გაიცემა როგორც სახელმწიფო ისე კერძო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში სწავლის მიზნით.  ცვლილებებით სტუდენტები კერძო უნივერსიტეტებში ვერ ისარგებლებენ სახელმწიფო დაფინანსებით, რაც შედეგად გამოიწვევს კერძო სამართლის იურიდიული ფორმით დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის გაგრძელების მსურველთა რაოდენობის ცვლილებას და გავლენას  მოახდენს უნივერსიტეტების შემოსავლებზე. ამ პრობლემაზე ყურადღებას თავად რეფორმის ავტორებიც ამახვილებენ, თუმცა, რა ალტერნატივებს სთავაზობს “ქართული ოცნება” სტუდენტებს, სახელმწიფო უნივერსიტეტბში კვოტირების შემცირების ფონზე, გაუგებარია.

ეს, რა თქმა უნდა,  გაზრდის კონკურენციას და, შედეგად, საჯარო უნივერსიტეტში ჩარიცხვის შანსს დიდი ალბათობით დაკარგავენ ყველაზე ნაკლებად პრივილეგირებული და ნაკლებად შეძლებული ოჯახების შვილები. მათ ასევე დაეკარგებათ კერძო უნივერსიტეტებში ხელსაყრელი პირობებით სწავლის შესაძლებლობაც.  როდესაც სახელმწიფო პირდაპირ აფინანსებს სტუდენტს, განსაკუთრებით დაბალი შემოსავლის მქონე ახალგაზრდას, იგი ზრდის განათლებაზე ხელმისაწვდომობას. ასეთ მოდელში ფინანსური ბარიერი მცირდება და არჩევანის თავისუფლება რეალურ შინაარსს იძენს. იმ პირობებში, როდესაც სტუდენტთა რაოდენობა იზრდება და კონკურენცია მიღებაზე ძლიერდება, ვაუჩერული სისტემა შეიძლება გახდეს სოციალური უთანასწორობის შემცირების ეფექტიანი მექანიზმი.

მოქმედი ვაუჩერული სისტემა, მიუხედავად ნაკლოვანებებისა (რომლებიც, ძირითადად, მის სიმბოლურ ღირებულებასა და ჰომოგენურობას უკავშირდება), უზრუნველყოფდა კონკურენციის მინიმალურ სტანდარტს. ერთი მხრივ, აბიტურიენტს უზრდიდა მოტივაციას, ეროვნულ გამოცდებში მიეღო რაც შეიძლება კარგი შეფასება და მოეპოვებინა სახელმწიფო დაფინანსება, მეორე მხრივ კი, მოტივაცია იყო უნივერსიტეტისთვისაც,  ეზრუნა ხარისხის გაუმჯობესებაზე, რათა რაც შეიძლება მეტი სტუდენტი მოეზიდა. დღეს მოქმედი სისტემით  სახელმწიფო დაფინანსება ძირითადად ხორციელდება სასწავლო გრანტების მეშვეობით. ერთიანი ეროვნული გამოცდების შედეგების საფუძველზე აბიტურიენტები იღებენ 100%, 70%, 50%-იან სახელმწიფო გრანტს, რომელიც ფარავს სწავლის საფასურს შესაბამისი პროცენტით.

გარდა ამისა, მოქმედებს სოციალური პროგრამები, რომლებიც ითვალისწინებს სოციალურად დაუცველი, მარჩენალდაკარგული, ოკუპირებულ ტერიოტორიებიდან დევნილი  სტუდენტების მხარდაჭერას. არსებობს ასევე მიზნობრივი და სპეციალური პროგრამები, რომლებიც გათვლილია პრიორიტეტულ მიმართულებებზე, რომელიც  უკავშირდება სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრულ პროფესიულ საჭიროებებს და ამ ფაკულტეტზე ზღვარგადალახული სტუდენტები ასევე იღებდნენ 100 % დაფიანსებას.

ვაუჩერული დაფინანსების სისტემა უმაღლესი განათლების სფეროში მნიშვნელოვანი ხდება მაშინ, როდესაც სახელმწიფო დგას დილემის წინაშე - როგორ უზრუნველყოს განათლების ხელმისაწვდომობა, ხარისხის ზრდა და რეგიონული განვითარება ისე, რომ არ დააზიანოს უნივერსიტეტთა ავტონომია და აკადემიური თავისუფლება. სწორედ ამ კონტექსტში ვაუჩერული მოდელი წარმოადგენს ინსტრუმენტს, რომელიც აერთიანებს სოციალური პასუხისმგებლობისა და ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის პრინციპებს.

2024-25 სასწავლო წლის მონაცემებით, უმაღლეს სასწავლებლებში სულ 187 800 სტუდენტი იყო ჩარიცხული. სტუდენტების 42% კერძო უნივერსიტეტებში სწავლობს. კერძო უნივერსიტეტებში სტუდენტების რაოდენობა წლიდან წლამდე იზრდება. ეს განპირობებულია იმით, რომ არსებული ვაუჩერული სისტემა, რომელიც სტუდენტებს კერძო უნივერსიტეტებშიც მიჰყვება, უზრუნველყოფს როგორც ხელმისაწვდომობას, ისე სტუდენტის არჩევანს. ვაუჩერული სისტემა ეფუძნება იდეას, რომ სახელმწიფო აფინანსებს სტუდენტს და არა კონკრეტულ უნივერსიტეტს. ეს ნიშნავს, რომ საჯარო რესურსი მიჰყვება ინდივიდის არჩევანს. ასეთ მოდელში გადაწყვეტილების ძალაუფლება ნაწილდება ცენტრიდან საზოგადოებაზე — სტუდენტი ხდება აქტიური სუბიექტი, ხოლო უნივერსიტეტები იძულებულნი არიან, კონკურენციის პირობებში დაამტკიცონ საკუთარი ხარისხი და რეპუტაცია.

კონცეფციით, რომლითაც დაფინანსება სტუდენტზე მიბმული აღარ იქნება და სრულად სახელმწიფოს მიზნებით განისაზღვრება, უნივერსიტეტებისთვის მიზიდულობის ცენტრი შეიცვლება. ცვლილების შემდეგ, განათლების სამინისტროს ხელში იქნება მთავარი - ფინანსური ბერკეტი, რადგან უნივერსიტეტი დამოკიდებული იქნება არა სტუდენტზე, არამედ განათლების სამინისტროს დაფინანსებაზე.

დაფინანსების მოდელის ცვლილებით, იცვლება ურთიერთობის ფორმაც. ახალ მოდელში სტუდენტის ინტერესი აღარ იკვეთება. თეორიულად, სტუდენტს, იმის გამო, რომ ერთ ქალაქში კონკრეტული მიმართულება მხოლოდ ერთ სახელმწიფო უნივერსიტეტს ექნება, კერძო უნივერსიტეტში კი საგრანტო დაფინანსება აღარ გაჰყვება, შეიძლება გადაწყვეტილების მიღების სივრცეც კი შეეზღუდოს. სახელმწიფო უნივერსიტეტში შეზღუდული ადგილების გამო, მას  შესაძლოა მოუწიოს ა) სხვა ქალაქში ჩაბარება; ბ) სურვილის საწინააღმდეგოდ, სხვა მიმართულების არჩევა. გამოდის, რომ სახელმწიფოს, სტუდენტსა და უნივერსიტეტს შორის არსებული მიმართება - სამკუთხედი - ფაქტობრივად, გადადის ორაქტორიან ურთიერთობაზე სახელმწიფოსა და უნივერსიტეტს შორის, ხოლო სტუდენტი ამ ურთიერთობის აქტიური მონაწილე აღარ არის.

ვაუჩერული დაფინანსება იცავს პლურალიზმს. როდესაც დაფინანსება მიბმულია კონკრეტულ ინსტიტუციაზე და პროგრამული განაწილება ხდება ცენტრალიზებულად, იზრდება მონოპოლიის რისკი. უნივერსიტეტი, რომელიც ვერ უზრუნველყოფს მაღალი დონის განათლებას, ვერ მოიზიდავს სტუდენტებს და, შესაბამისად, დაკარგავს დაფინანსებას. ამგვარად, ხარისხის კონტროლი ხდება არა მხოლოდ რეგულირების გზით, არამედ მოთხოვნის მექანიზმის საშუალებითაც.  წარმოადგენს ინსტრუმენტს, რომელიც აიძულებს ინსტიტუციებს განავითარონ პროგრამები, განაახლონ კურიკულუმი, გააძლიერონ კვლევითი კომპონენტი და მოიზიდონ კვალიფიციური აკადემიური პერსონალი.

სახელმწიფო უნივერსიტეტების მთავრობაზე ფინანსურ დამოკიდებულებას გაზრდის უცხოელი სტუდენტების მიღების შეზღუდვაც. ამ უნივერსიტეტების დამოუკიდებელი შემოსავლის უდიდეს ნაწილს კი სწორედ უცხოელი სტუდენტების მიღება უზრუნველყოფს.  კონცეფციის თანახმად, სახელმწიფო უნივერსიტეტებმა უცხოელი სტუდენტები უნდა მიიღონ მხოლოდ კანონმდებლობით გათვალისწინებულ გამონაკლის შემთხვევებში. ეს მიდგომა პრობლემურია როგორც ფინანსური, ისე აკადემიური თვალსაზრისით. უცხოელი სტუდენტები, ფაქტობრივად, აფინანსებენ ქართველი სტუდენტების განათლებას - მათგან მიღებული თანხით შესაძლებელი ხდება, რომ ქვეყანაში სახელმწიფო უნივერსიტეტების ღირებულება არ გაიზარდოს მაშინ, როდესაც სხვა სექტორებში ფასები ძალიან სწრაფად იზრდება.

უცხოელი სტუდენტების მიღების შეზღუდვა სწავლას გაუძვირებს ქართველ სტუდენტებს, ვინაიდან უნივერსიტეტები ვეღარ შეძლებენ, უცხოელი სტუდენტებისგან მიღებული შემოსავლით დააკომპენსირონ გაცილებით მაღალი ღირებულების სერვისი, რომელსაც ქართველ სტუდენტებს 2 250 ლარად აწვდიან. შესაბამისად, თეორიულად, რჩება ორი გზა - ფასის მნიშვნელოვანი ზრდა ან ხარისხის გაუარესება. ეს მიდგომა ასევე ეწინააღმდეგება გლობალური მობილურობისა და ინტერნაციონალიზაციის ევროპულ პრინციპებს, რომელთა დაცვაც ბოლონიის პროცესის წევრობის ერთ-ერთი პირობაა.[19]

ადმინისტრაციული გზით პროგრამების გადანაწილება რეალურად ზრდის ცენტრალურ კონტროლს, მაშინ როდესაც ვაუჩერული დაფინანსება გადაწყვეტილების მიღების პროცესს ანაწილებს მრავალ სუბიექტს შორის - სახელმწიფოს, სტუდენტს და უნივერსიტეტს. სახელმწიფოს შეუძლია დააწესოს პრიორიტეტები, მაგალითად, რეგიონული უნივერსიტეტებისთვის გაზრდილი ოდენობის ვაუჩერის შეთავაზებით, მაგრამ იგი არ ზღუდავს აკადემიური სივრცის სტრუქტურულ მრავალფეროვნებას. ამგვარად, რეგიონული განვითარების მიზანი მიიღწევა ორგანულად და არა იძულებით.

უმაღლესი განათლების სისტემა დემოკრატიულ სახელმწიფოში უნდა ეფუძნებოდეს თავისუფლებისა და პასუხისმგებლობის ბალანსს. ვაუჩერული დაფინანსება სწორედ ამ ბალანსს ქმნის: სახელმწიფო ინარჩუნებს სოციალურ ფუნქციას და უზრუნველყოფს დაფინანსებას, ხოლო უნივერსიტეტები ინარჩუნებენ სტრატეგიულ და აკადემიურ ავტონომიას. ეს მოდელი ამცირებს მონოპოლიზაციის რისკს, იცავს პლურალიზმს, აძლიერებს კონკურენციას და ხელს უწყობს ხარისხის განვითარებას ისე, რომ არ ეწინააღმდეგება კონსტიტუციურ პრინციპებს. ამ ეტაპზე კვლავ გაურკვეველია, რა კონკრეტული მექანიზმი ჩაანაცვლებს მოქმედ მოდელს და როგორ უზრუნველყოფს იგი სისტემის ეფექტიან ფუნქციონირებას.

2.3 ჭარბი გეოგრაფიული კონცენტრაცია-ერთი ქალაქი-ერთი ფაკულტეტი

კონცეფციაში ერთ-ერთ მთავარ პრობლემად მათ შორის დასახელებულია თბილისში უნივერსიტეტების ჭარბი კონცენტრაცია. ირაკლი კობახიძის განცხადებით, ამ პრობლემის გადასაჭრელად, მნიშვნელოვანია, რომ ქვეყანაში ორი საგანმანათლებლო კერა ჩამოყალიბდეს- თბილისსა და ქუთაისში. თბილისში მოქმედი უნივერსიტეტების ახალი ინფრასტრუქტურა უნდა განვითარდეს იმგვარად, რომ დედაქალაქის განტვირთვას და ქალაქ რუსთავის განვითარებისთვის ახალი შესაძლებლობების შექმნას მაქსიმალურად შეეწყოს ხელი.

გარდა ამისა, კონცეფციის თანახმად, ქვეყანაში განახლდება რეგიონული უნივერსიტეტები, რომლებიც შედარებით ვიწრო პროფილის იქნება და ძირითადად, პედაგოგიურ და აგრარულ მიმართულებებს შეითავსებს.

დედაქალაქის ურბანიზაციის მაღალი მაჩვენებელი გამოწვეულია მრავალი სოციალური ფაქტორით: მაგალითად, იმით, რომ ქვეყანაში, ბუნებრივად, ერთი ეკონომიკური ცენტრია - თბილისი, რომელიც, 2023 წლის მონაცემებით, ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის 52%-ზე მეტს ფარავს. რეგიონულ განაწილებაში მეორე ადგილს იკავებს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, რომლის წილიც მშპ-ში 9.8%-ს შეადგენს - თბილისზე დაახლოებით 5-ჯერ ნაკლებს. ამგვარი განაწილება განპირობებულია სუსტი თვითმმართველობითა და ფისკალური დეცენტრალიზებით. რეგიონებიდან თბილისში მიგრაცია ხდება არაერთი, ძირითადად - ეკონომიკური და სოციალური - ფაქტორის გამო. ურბანიზაციის მაღალ მაჩვენებელს ვერ გადაჭრის განცალკევებულად განათლების რეფორმა, რომელიც სტუდენტებისა და აკადემიური პერსონალის ერთი ქალაქიდან მეორეში ხელოვნურად მიგრირებას ითვალისწინებს. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ დავუშვებთ, რომ უნივერსიტეტების ხელოვნურად გახსნა რეგიონებში სოციო-ეკონომიკურ პროცესებს გაააქტიურებს, როგორც ეს კონცეფციაშია აღნიშნული, ეს ვერ იქნება უმაღლესი განათლების რეფორმის მიზანი. იგი შეიძლება იყოს თვითმმართველობის პოლიტიკის ან ფისკალური პოლიტიკის საგანი. პრობლემის გადაჭრის შემოთავაზებული გზა შეუსაბამოა გაცხადებულ მიზანთან - დეცენტრალიზაცია-დეკონცენტრაციასთან - იმიტომაც, რომ თავად საშუალება ამ მიზანს ეწინააღმდეგება. დეცენტრალიზება თავის თავში გულისხმობს თვითმმართველობის გაძლიერებას, ცენტრიდან ძალაუფლების რეალურ დელეგირებას, რაც ვერ მიიღწევა სახელმწიფო უნივერსიტეტებისთვის იმის განსაზღვრით, თუ სად რომელი მიმართულება უნდა ისწავლებოდეს.[20]

განათლების რეფორმის ექსპერტები მიუთითებენ, რომ ერთი ქალაქი-ერთი ფაკულტეტის სისტემა  გაუმართლებელია  საქართველოსთვის რადგან, მაგალითისთვის, ქუთაისის საერთაშორისო უნივერსიტეტი, რომელმაც, განვითარებული ინფრასტრუქტურის მიუხედავად, ვერ მოახერხა სათანადო რაოდენობის სტუდენტთა მოზიდვა: უნივერსიტეტში 2025-2026 წლებში მხოლოდ 1645 სტუდენტი ირიცხებოდა. დიდი რაოდენობით შეუვსებელი ადგილები რჩება სწორედ იმ მიმართულებებზე, რომლებიც ამ უნივერსიტეტისთვის ყველაზე პოპულარული უნდა იყოს. ასე მაგალითად, შეუვსებელი დარჩა კომპიუტერული მეცნიერებების მიმართულებით 2025- 2026 სასწავლო წელს გამოყოფილი ადგილების 62%, მათემატიკისა და გამოყენებითი მათემატიკის მიმართულებებით კი - 60%. შესაბამისად, მხოლოდ ინფრასტრუქტურის განვითარება არ განაპირობებს სტუდენტთა მოზიდვას.”[21]

რეფორმის ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტი გეოგრაფიული კონცენტრაციის შემცირებაა. თუმცა, სამართლებრივი თვალსაზრისით დეცენტრალიზაცია გულისხმობს უფლებამოსილებების გადაცემას ცენტრიდან ქვედა დონეზე და არა პირიქით.

პროგრამების ცენტრალიზებული განაწილება და კვოტების განსაზღვრა წარმოადგენს ადმინისტრაციული ძალაუფლების კონცენტრაციას აღმასრულებელ ხელისუფლებაში. ამგვარი მოდელი ეწინააღმდეგება დეცენტრალიზაციის კლასიკურ გაგებას და ქმნის სამართლებრივ პარადოქსს: დეკლარირებული მიზანი არის დეცენტრალიზაცია, ხოლო გამოყენებული ინსტრუმენტი — ცენტრალიზაცია.

გარდა ამისა, ურბანიზაციის პრობლემა, რომელიც დაკავშირებულია ქვეყნის ეკონომიკურ სტრუქტურასთან და ფისკალური დეცენტრალიზაციის დონესთან, ვერ გადაწყდება მხოლოდ განათლების სისტემის რეორგანიზაციით. უნივერსიტეტების გეოგრაფიული გადანაწილება ვერ ჩაანაცვლებს ეკონომიკური განვითარების პოლიტიკას.

ოპტიმიზაციის არგუმენტი ფორმალურად ეფუძნება იდეას, რომ რესურსების კონცენტრირება და დუბლირებადი პროგრამების შემცირება გაზრდის ეფექტიანობას. თუმცა ეფექტიანობა ავტომატურად არ ნიშნავს ხარისხს. უნივერსიტეტების სისტემაში ხარისხი ყალიბდება პლურალიზმის, ინსტიტუციური ავტონომიისა და კონკურენციის პირობებში. როდესაც სახელმწიფო ადმინისტრაციულად განსაზღვრავს, რომ კონკრეტული მიმართულება მხოლოდ ერთ ქალაქში ან ერთ უნივერსიტეტში უნდა ისწავლებოდეს, ეს ნიშნავს, რომ ალტერნატიული აკადემიური სივრცეები ქრება. კონკურენცია აღარ ხდება პროგრამებს შორის, აღარ ხდება აკადემიური ხედვების შეჯიბრი, აღარ არსებობს მრავალფეროვანი კვლევითი სკოლების თანაარსებობა. ასეთ ვითარებაში ხარისხის გაუმჯობესების ბუნებრივი სტიმული სუსტდება.

კონსტიტუციური თვალსაზრისით, განსაკუთრებით თუ გავითვალისწინებთ აკადემიური თავისუფლებისა და უნივერსიტეტის ავტონომიის პრინციპებს, პლურალიზმი არ არის უბრალოდ ორგანიზაციული საკითხი, იგი არის ღირებულებითი საფუძველი. უნივერსიტეტი როგორც ინსტიტუცია უნდა იყოს იდეათა კონკურენციის სივრცე. როდესაც პროგრამების განაწილება ხდება ცენტრალიზებულად, უნივერსიტეტი კარგავს სტრატეგიული განვითარების თავისუფლებას. ამით ზიანდება არა მხოლოდ კონკრეტული ინსტიტუციის ავტონომია, არამედ მთლიანად აკადემიური გარემოს მრავალფეროვნება.

მათ შორის როგორც აღინიშნა, გამოსადეგობის ტესტის  მნიშვნელოვანია პასუხი გაეცეს,  ნამდვილად ქმნის თუ არა პროგრამების კონცენტრაცია ხარისხის ზრდის რეალურ წინაპირობას? თუ კონკურენცია ამოღებულია სისტემიდან, ერთადერთი პროვაიდერის პირობებში ხარისხის კონტროლი მთლიანად სახელმწიფოს ადმინისტრაციულ ზედამხედველობაზე გადადის. ეს კი უნივერსიტეტს გარდაქმნის არა თვითმმართველ აკადემიურ სუბიექტად, არამედ მმართველობით რგოლად. ასეთ შემთხვევაში ხარისხის გაუმჯობესება დამოკიდებული ხდება არა შიდა აკადემიურ დინამიკაზე, არამედ ცენტრალურ გადაწყვეტილებებზე, რაც თავისთავად ეწინააღმდეგება უნივერსიტეტის კლასიკურ მოდელს.

ოპტიმიზაციის არგუმენტი ასევე საჭიროებს ლეგიტიმური მიზნის უფრო ღრმა ანალიზს. თუ მიზანია რესურსების ეფექტიანი გამოყენება, უნდა არსებობდეს მტკიცებულება, რომ დუბლირება რეალურად იწვევს ხარისხის შემცირებას ან ფინანსურ არამდგრადობას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, პროგრამების მრავალჯერადი არსებობა შეიძლება სწორედ კონკურენციისა და არჩევანის თავისუფლების გარანტია იყოს. განათლების სფეროში „ოპტიმიზაცია“ ვერ იქნება მხოლოდ ეკონომიკური კატეგორია, რადგან უნივერსიტეტი არ არის მხოლოდ ხარჯთაღრიცხვითი ერთეული — იგი არის თავისუფალი აზრისა და კვლევის სივრცე.

ამიტომაც ჩნდება საფუძვლიანი ეჭვი, რომ არჩეული მოდელი ვერ აკმაყოფილებს გამოსადეგობის კონსტიტუციურ სტანდარტს. თუ საშუალება ამცირებს პლურალიზმს, ზღუდავს კონკურენციას და ასუსტებს ხარისხის ბუნებრივ მექანიზმებს, მაშინ ძნელია დავასაბუთოთ, რომ იგი ობიექტურად ემსახურება დეკლარირებულ მიზანს. უფრო მეტიც, შეიძლება ითქვას, რომ საშუალება მიზანს საწინააღმდეგო შედეგამდე მიჰყავს, სისტემას ხდის უფრო მონოლითურს, ნაკლებად დინამიურს და ნაკლებად თვითრეგულირებადს.

შედეგად, ლეგიტიმური მიზნის არსებობაც კი ვერ უზრუნველყოფს ღონისძიების კონსტიტუციურობას, თუ არჩეული ინსტრუმენტი არა მხოლოდ არ არის აუცილებელი, არამედ თავად ძირს უთხრის იმ ღირებულებებს, რომელთა დაცვაც უმაღლესი განათლების სისტემის არსებითი საფუძველია.

სტუდენტთა მისაღები კონტინგენტის სავარაუდო შემცირებაზე მიუთითებს “ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტის” ფორმატის შემოღებაც. დაბალია ალბათობა იმისა, რომ თბილისში რომელიმე საჯარო უნივერსიტეტის მიერ რომელიმე დიდ მიმართულებაზე მისაღები სტუდენტების მთელი რაოდენობის შეწოვას რომელიმე სხვა საჯარო უნივერსიტეტი მოახერხებს ამ მიმართულების გაუქმების შემთხვევაში.  შემცირებული სტუდენტთა მისაღები კვოტა განსაკუთრებით შეამცირებს უმაღლეს განათლებაზე ხელმისაწვდომობას მოსწავლეებისთვის, რომლებიც 2028 წელს მე-11 და მე-12 კლასებს ერთდროულად დაამთავრებენ. წინა წლების ტენდენციების გათვალისწინებით, 2028 წელს სკოლას დაასრულებს დაახლოებით 53 600 მეთორმეტეკლასელი და დაახლოებით 51 000 მეთერთმეტეკლასელი, ჯამში 100 000-ზე მეტი აბიტურიენტი. ამ ფონზე ყველა უნივერსიტეტში მისაღები ადგილი დაახლოებით 45 000-ია, რომელთაგან ყოველწლიურად ივსება მხოლოდ 31 000-მდე. ეს ნიშნავს, რომ 50 ათასზე მეტ ახალგაზრდას 2028 წელს არ ექნება შესაძლებლობა, დაიწყოს სწავლა უმაღლეს სასწავლებელში, მაშინ როდესაც მიღების კვოტები არ გაიზრდება. ეს არა მხოლოდ ამცირებს ხელმისაწვდომობას, არამედ აჩენს მკვეთრ სოციალურ უთანასწორობას – უნივერსიტეტში მოხვედრის შანსი დამოკიდებული გახდება სოციალურ-ეკონომიკურ სტატუსზე, დამატებით რესურსებსა და საცხოვრებელ ქალაქზე.[22] აქვე გასათვალისწინებელია ისიც, რომ სტუდენტების დიდი ნაწილი განათლების მიღებას ახერხებს დიდ ქალაქებში მუშაობის პარალელურად. შესაბამისად, სხვა ქალაქებში სტუდენტების კონცენტრაცია დაბალი შემოსავლების მქონე ახალგაზრდებს და მათ ოჯახებს კიდევ უფრო გაურთულებს უმაღლესი განათლების მიღების შესაძლებლობას.  

2.4 კონსტიტუციური ჩარჩო და უნივერსიტეტის ავტონომია

საქართველოს კონსტიტუცია აღიარებს აკადემიურ თავისუფლებასა და უნივერსიტეტის ავტონომიას, როგორც დემოკრატიული საზოგადოების ფუნდამენტურ ელემენტებს. უნივერსიტეტის ავტონომია არ შემოიფარგლება მხოლოდ ადმინისტრაციული დამოუკიდებლობით,  იგი მოიცავს აკადემიური პოლიტიკის, კვლევითი მიმართულებების, საგანმანათლებლო პროგრამებისა და სტუდენტთა მიღების პრინციპების განსაზღვრის უფლებას.

სახელმწიფოს რეგულირების უფლება განათლების სფეროში უნდა იყოს ჩარჩო-ხასიათის და მიმართული ხარისხის უზრუნველყოფისა და საჯარო ინტერესის დაცვისკენ. როდესაც აღმასრულებელი ხელისუფლება განსაზღვრავს კონკრეტულად რომელი უნივერსიტეტი რომელ მიმართულებას ასწავლის და რა რაოდენობის სტუდენტი უნდა მიიღოს, ეს  წარმოადგენს უნივერსიტეტის შიდა აკადემიურ ავტონომიაში პირდაპირ ჩარევას.

ასეთი ჩარევა საჭიროებს განსაკუთრებულად მკაცრ კონსტიტუციურ შეფასებას, ვინაიდან იგი გავლენას ახდენს როგორც ინსტიტუციურ დამოუკიდებლობაზე, ისე აკადემიური პერსონალის პროფესიულ თავისუფლებაზე და სტუდენტთა განათლების არჩევის შესაძლებლობაზე

როდესაც კონკრეტულ უნივერსიტეტში სტუდენტთა მიღება 90 პროცენტზე მეტით მცირდება, ეს წარმოადგენს არა კორექტირებას, არამედ ინსტიტუციური პროფილის ფუნდამენტურ ტრანსფორმაციას. ასეთი მასშტაბის ცვლილება გავლენას ახდენს აკადემიური პერსონალის დასაქმებაზე, კვლევით პროექტებზე, საერთაშორისო თანამშრომლობაზე და სტუდენტთა უფლებებზე. პროპორციულობის პრინციპი მოითხოვს, რომ სახელმწიფოს ჩარევა იყოს მიზნის მისაღწევად აუცილებელი და არ სცდებოდეს იმ ფარგლებს, რაც საჭიროა ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად.

როგორც უკვე აღინიშნა, ირაკლი კობახიძისა  და განათლების მინისტრის არგუმენტები მწირი რესურსებისა თუ ჭარბი კურსდამთავრებულების შესახებ ვერ ასაბუთებს, თუ რატომ უნდა დაზარალდეს ამ რეფორმით ყველაზე მეტად სწორედ ილიაუნი და რატომ უნდა ჩამოერთვას მას თითქმის ყველა პროგრამა.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ბუნებრივად მივდივართ გონივრულ ახსნამდე, რომ ასეთ მძიმე და არაპროპორციულ ზიანის მომტან გადაწყვეტილებას საფუძვლად აქვს არასაგანმანათლებლო, პოლიტიკური მოტივი. ეს ეჭვი უფრო მძაფრდება იმ ფონზე, როცა საჯარო სივრცეში ხშირად ისმის პრეტენზიები ილიაუნის მიმართ „არასასურველი“ პროფესორების ან „მიუღებელი“ გარემოს შესახებ.

ამგვარად,  ახსნა, თუ რატომ დაზარალდა ილიაუნი ამ რეფორმით ყველაზე მეტად, არის ის, რომ ეს უნივერსიტეტი პოლიტიკურად მიუღებელია სახელმწიფოსთვის. ამიტომ, არსებული ვითარება მიუთითებს იმაზე,  რომ ილიაუნის პროგრამების გაუქმება პოლიტიკური გადაწყვეტილებაა და  არ აქვს დიდი კავშირი განათლებასთან.

პროპორციულობის შეფასებისას აუცილებელია დადგინდეს, არსებობდა თუ არა ნაკლებად შემზღუდველი ალტერნატივები. მაგალითად, შესაძლებელია იყო მიზნობრივი დაფინანსების მოდელის დანერგვა, რეგიონული უნივერსიტეტების სტიმულირება ან ხარისხის შეფასების მექანიზმების გაძლიერება ცენტრალიზებული კვოტირების გარეშე. აღნიშნული ალტერნატივების განხილვის არქონა აჩენს ეჭვს, რომ არჩეული მექანიზმი შესაძლოა არ იყოს ყველაზე ნაკლებად შემზღუდველი საშუალება.

გრძელვადიან პერსპექტივაში, ინსტიტუციური სტაბილურობისთვის გადამწყვეტია, რომ განათლების სფეროში განხორციელებული ცვლილებები ეფუძნებოდეს ფართო კონსენსუსს, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ანალიზს და კონსტიტუციური პრინციპების მკაცრ დაცვას.

3. რეფორმის ანალიზი საერთაშორისო სტანდარტების ჭრილში

ქართული ოცნების მიერ ინიცირებული უმაღლესი განათლების რეფორმის ისეთი ასპექტები, როგორებიცაა უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებებისათვის სასწავლო მიმართულებების მკაცრი განსაზღვრა, რიგი პროგრამების გაუქმება, კონკრეტულ მიმართულებებზე მისაღები სტუდენტების კვოტების დაწესება და, რაც მთავარია, ამ პროცესის სრულიად გაუმჭვირვალედ, აკადემიური წრეებისა და სტუდენტების ჩართულობის გარეშე წარმართვა სერიოზულ კითხვებს აჩენს აკადემიური თავისუფლების, განათლების უფლებისა და გამოხატვის თავისუფლების საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობის თვალსაზრისით.

3.1 აკადემიური თავისუფლება გამოხატვის თავისუფლებისა და განათლების უფლების ჭრილში

საერთაშორისო დონეზე არაერთი დოკუმენტი განამტკიცებს აკადემიური თავისუფლების პრინციპს, რომელიც, ამავდროულად, გამოხატვის თავისუფლებისა (სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-19 მუხლი და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-10 მუხლი) და განათლების უფლების (ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-13 მუხლი და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-2 მუხლი) განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენს. გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის განმარტებით, გამოხატვის თავისუფლება მოიცავს სწავლებისა და სამეცნიერო იდეების გავრცელების თავისუფლებას.[23] ანალოგიურად, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაში აკადემიური თავისუფლება აღიარებულია გამოხატვის თავისუფლების სპეციალურ განზომილებად, რომელიც იცავს აკადემიური პერსონალისა და უნივერსიტეტების შესაძლებლობას, იმოქმედონ სახელმწიფო ჩარევისგან თავისუფლად.^[24] საქმეში მუსტაფა ერდოღანი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ, რომელიც ეხებოდა კონსტიტუციური სამართლის პროფესორის მიერ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების კრიტიკის შემცველი სტატიის გამოქვეყნებასთან დაკავშირებით თურქეთის სასამართლოების მიერ დაკისრებულ კომპენსაციას, სტრასბურგის სასამართლომ აღნიშნა, რომ სასამართლო სისტემის ფუნქციონირება საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხია და რომ ასეთ საკითხებზე დებატები გამოხატვის თავისუფლებით ძლიერი დაცვით სარგებლობს, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც კრიტიკა მომდინარეობს აკადემიური წრეებიდან. სასამართლოს განმარტებით, აკადემიური თავისუფლება უნდა უზრუნველყოფდეს გამოხატვისა და მოქმედების თავისუფლებას კვლევასა და სწავლებაში, ინფორმაციის გავრცელების თავისუფლებას, კვლევის ჩატარების თავისუფლებას, ცოდნისა და სიმართლის შეზღუდვის გარეშე გავრცელებას. შესაბამისად, აკადემიური პერსონალის მიერ კვლევის ჩატარებისა და მათი დასკვნების გამოქვეყნების თავისუფლებაზე ნებისმიერი შეზღუდვა ყურადღებით უნდა შემოწმდეს. ამავდროულად, სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ აკადემიური თავისუფლება არ შემოიფარგლება მხოლოდ აკადემიური ან სამეცნიერო კვლევით, არამედ ვრცელდება აკადემიური პერსონალის უფლებაზე, თავისუფლად გამოხატონ თავიანთი შეხედულებები და მოსაზრებები მათი კვლევის, პროფესიული ექსპერტიზისა და კომპეტენციის სფეროებში. ეს შეიძლება მოიცავდეს მოცემულ პოლიტიკურ სისტემაში საჯარო ინსტიტუტების ფუნქციონირების შესწავლასა და მათ კრიტიკას.[25]

ქართული ოცნების მიერ ინიცირებული რეფორმა, რომელიც სახელმწიფო გადაწყვეტილებით კონკრეტულ უნივერსიტეტებს ართმევს კონკრეტული საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელების შესაძლებლობას, მკვეთრად ზღუდავს უნივერსიტეტების საგანმანათლებლო პროფილს და ფაქტობრივად აკონცენტრირებს აკადემიურ დისციპლინებს ერთ ინსტიტუტში, წარმოადგენს უხეშ ჩარევას აკადემიური საქმიანობის ბირთვში. ასეთი ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, როდესაც იგი ემსახურება მკაფიოდ დასაბუთებულ ლეგიტიმურ მიზანს, პასუხობს მწვავე საზოგადოებრივ საჭიროებას და არის პროპორციული. თუმცა შრომის ბაზრის კვლევის გაუმჭვირვალობა და ფართომასშტაბიანი, არაინდივიდუალიზებული შეზღუდვები აჩენს ეჭვს, რომ ეს კრიტერიუმები დაცული არ არის. მეტიც, მიუხედავად ქართული ოცნების მიერ რეფორმის მთავარ მიზნად განათლების ხარისხის გაუმჯობესების წარმოჩენისა, იკვეთება ფარული მიზანი, მოხდეს საგანმანათლებლო სფეროს სახელმწიფო კონტროლისადმი სრული დაქვემდებარება. განსაკუთრებით საგანგაშოა ის ფაქტი, რომ რეფორმის უარყოფითი შედეგები არაპროპორციულად აზიანებს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს, რომელიც სწავლების ლიბერალური მიდგომებითა და მიმდინარე პოლიტიკური მოვლენებისადმი კრიტიკული შეფასებებით გამოირჩევა. შესაბამისად, რეფორმის რეალურ მიზანს არათუ სისტემაში არსებული გამოწვევების რეალური გადაწყვეტა, არამედ აკადემიაში თავისუფალი აზრის დევნა და კრიტიკული პოზიციის გამოხატვის გამო უნივერსიტეტებისა და მათი პერსონალისადმი ინსტიტუციური შურისძიება წარმოადგენს. აღსანიშნავია, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-18 მუხლი პირდაპირ კრძალავს კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებაში ჩარევას ნებადართული ლეგიტიმური მიზნის მიღმა არსებული ფარული მოტივებით.

ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-13 მუხლისა (განათლების უფლება) და შესაბამისი კომიტეტის ზოგადი კომენტარის მიხედვით, განათლების უფლების ეფექტიანი განხორციელება განუყოფელია აკადემიური თავისუფლებისგან, განსაკუთრებით უმაღლესი განათლების სფეროში, რომელიც მოწყვლადია პოლიტიკური ზეწოლის მიმართ.[26] კომიტეტის განმარტებით, აკადემიური თავისუფლება მოიცავს ინდივიდის უფლებას, თავისუფლად გამოხატოს აზრი იმ ინსტიტუტსა თუ სისტემასთან დაკავშირებით, რომლის ნაწილიც არის, შეასრულოს დაკისრებული ფუნქციები დისკრიმინაციისა და რეპრესიების გარეშე.[27] განსხვავებული აზრის გამოხატვის გამო სასწავლო დაწესებულებებისადმი სადამსჯელო ზომების გამოყენება და მათი დამორჩილების გზით ძალაუფლების კონსოლიდაცია უხეშად არღვევს განათლების უფლებასა და მის განუყოფელ ასპექტს, აკადემიურ თავისუფლების უფლებას.

UNESCO-ს 1997 წლის რეკომენდაცია „უმაღლესი განათლების აკადემიური პერსონალის სტატუსის შესახებ“ (შემდგომში „UNESCO-ს რეკომენდაცია“) ხაზს უსვამს, რომ აკადემიური პერსონალი უნდა იყოს თავისუფალი სასწავლო პროცესის განხორციელებისას, დაცული ინსტიტუციური ცენზურისა და რეპრესიისგან და ჰქონდეს უფლება მონაწილეობდეს აკადემიური მმართველობის პროცესებში.[28] ქართული ოცნების მიერ რეპრესიული ზომის სახით ინიცირებული ფართომასშტაბიანი რესტრუქტურიზაცია, რომელიც არსებითად ერევა უნივერსიტეტის მიერ სასწავლო პროგრამების ადმინისტრირებასა და აკადემიური მმართველობის პროცესში, უნივერსიტეტების სრული დამორჩილებისა და მათი შემდგომი ცენზურის მოტივით, პირდაპირ ეწინააღმდეგება განათლების სფეროში დადგენილ საერთაშორისო სტანდარტებს.

3.2 ინსტიტუციური ავტონომია

ქართული ოცნების მიერ განხორციელებული „რეფორმა“ წინააღმდეგობაში მოდის საერთაშორისო დონეზე განმტკიცებულ ინსტიტუციური ავტონომიის პრინციპთანაც, რომელიც, გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის განმარტებით, აკადემიური თავისუფლების პრინციპთან ერთად, განათლების უფლების არსებით ნაწილს წარმოადგენს. კომიტეტის განმარტებით, აკადემიური თავისუფლებით სარგებლობა წარმოუდგენელია სასწავლო დაწესებულებებისთვის ავტონომიის ანუ თვითმმართველობის გარკვეული ხარისხის მინიჭების გარეშე, რომელიც აუცილებელია სხვადასხვა საკითხთან დაკავშირებით ეფექტიანი გადაწყვეტილებების მისაღებად.[29] ინიცირებული ცვლილებები უნივერსიტეტებს ართმევს თვითმმართველობითი გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობას მათი აკადემიური საქმიანობის არსებით საკითხებზე. რეფორმა ცენტრალიზებული ადმინისტრაციული გზით განსაზღვრავს, რომელ უნივერსიტეტს რა პროგრამის განხორციელების უფლება ექნება, ამცირებს საბაკალავრო კვოტებს და პრაქტიკულად თავად ადგენს უნივერსიტეტების აკადემიურ პროფილს. ეს ნიშნავს, რომ საგანმანათლებლო დაწესებულებებს აღარ რჩებათ თავისუფლება, დამოუკიდებლად განსაზღვრონ საკუთარი აკადემიური მიმართულებები, განვითარების სტრატეგია და შეთავაზებულ დისციპლინათა სპექტრი. მეორე მხრივ, „რეფორმის“ ფარგლებში ცალკეული უნივერსიტეტები ექცევიან „ტრადიციული პროფილის“ წინასწარ განსაზღვრულ ჩარჩოებში, რის შედეგადაც სახელმწიფოს მხრიდან ფაქტობრივად ხდება მათი ინსტიტუციური მისიისა და განვითარების მიმართულების განსაზღვრა, რაც უნივერსიტეტის თვითიდენტიფიკაციისა და სტრატეგიული ავტონომიის არსს ეწინააღმდეგება.

UNESCO-ს რეკომენდაციის თანახმად, ავტონომია გულისხმობს უნივერსიტეტის უფლებას თავად მიიღოს გადაწყვეტილებები აკადემიური საქმიანობის, მენეჯმენტისა და მასთან დაკავშირებული საკითხების შესახებ, ხოლო სახელმწიფოს ვალდებულებაა არა მხოლოდ თავი შეიკავოს ჩარევისგან, არამედ დაიცვას ეს სივრცე სხვა აქტორების მხრიდან ჩარევისაგან.[30] როდესაც სახელმწიფო თვითონ ხდება პროგრამების გაუქმებისა და ინსტიტუციური რესტრუქტურიზაციის ინიციატორი, იგი არღვევს ამ ნეგატიურ ვალდებულებას.

ევროსაბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის რეკომენდაცია 1762 (2006) მიუთითებს, რომ აკადემიური თავისუფლებისა და უნივერსიტეტის ავტონომიის შეზღუდვა ისტორიულად იწვევდა ინტელექტუალურ და სოციალურ სტაგნაციას.[31] უმაღლესი განათლების კონცეფციისა და შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებების ნაჩქარევად და ექსპერტებისა და დაინტერესებული მხარეების ჩართულობის გარეშე მიღება ცხადყოფს, რომ ქართული ოცნების მხრიდან არ მომხდარა „რეფორმის“ შესაძლო გრძელვადიანი შედეგების მხედველობაში მიღება. აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის ამ ხარისხით შეზღუდვა მნიშვნელოვან რისკებს აჩენს ქვეყანაში განათლების დონისა და შექმნილი სოციო-ეკონომიკური მდგომარეობის კუთხით გრძელვადიან პერსპექტივაში.

3.3 საქართველო და ბოლონიის პროცესი

ქართული ოცნების „რეფორმა“ მნიშვნელოვნად ეწინააღმდეგება საქართველოს მიერ ბოლონიის პროცესის ფარგლებში უმაღლესი განათლების სფეროში აღებულ ვალდებულებებს. როგორც საზოგადოებისთვის ცნობილია, საქართველო ბოლონიის პროცესის მონაწილეა 2005 წლიდან, რომელიც უმაღლესი განათლების ევროპულ სივრცეს (EHEA) აფუძნებს.

აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის მნიშვნელობას ხაზს უსვამს ბოლონიის პროცესის ფარგლებში მიღებული არაერთი დოკუმენტი. 2018 წლის პარიზის კომუნიკეს თანახმად, აკადემიური თავისუფლება და კეთილსინდისიერება, ინსტიტუციური ავტონომია, სტუდენტებისა და პერსონალის მონაწილეობა უმაღლესი განათლების მმართველობაში და საჯარო პასუხისმგებლობა უმაღლესი განათლების ევროპული სივრცის საფუძველს წარმოადგენს.[32] 2020 წლის რომის კომუნიკეში კიდევ ერთხელ გაცხადებულია ევროპული სივრცის სახელმწიფოთა ერთგულება ინსტიტუციური ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების ღირებულებებისადმი.[33] მისი I დანართის („განცხადება აკადემიური თავისუფლების შესახებ“) თანახმად, აკადემიური თავისუფლება იცავს არა მხოლოდ ინდივიდუალურ მეცნიერულ ცოდნასა და გამოხატვას, არამედ აკადემიური ინსტიტუტების თავისუფალ ფუნქციონირებასაც დემოკრატიულ საზოგადოებებში. ინსტიტუციური ავტონომია აკადემიური თავისუფლების განუყოფელი ნაწილია.[34] შესაბამისად, აღნიშნული უფლებით სარგებლობს არა მხოლოდ ცალკეული სუბიექტები, როგორებიცაა სტუდენტი თუ აკადემიური პერსონალი, არამედ თავად სასწავლო დაწესებულებაც, როგორც ინსტიტუტი.

დოკუმენტის თანახმად, აკადემიური თავისუფლება დემოკრატიის არსებითი ელემენტია. საზოგადოება ვერ იქნება ჭეშმარიტად დემოკრატიული აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის პატივისცემის გარეშე.[35] აღნიშნულიდან გამომდინარე, აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის ხარისხი პირდაპირ კავშირშია სახელმწიფოს დემოკრატიულობის ხარისხთან. ამ კუთხით არსებული გამოწვევები კი საფრთხეს წარმოადგენს მთლიანად დემოკრატიისთვის.

დოკუმენტი მკაფიოდ მიჯნავს სახელმწიფოსა და აკადემიური დაწესებულების როლს განათლების სისტემაში და უთითებს, რომ საჯარო ხელისუფლებას ეკისრება პასუხისმგებლობა, უზრუნველყოს მოქალაქეებისთვის შესაბამისი უმაღლესი განათლების პროგრამების შეთავაზება, ხოლო ავტონომიური უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები პასუხისმგებლობას იღებენ იმაზე, თუ როგორ ისწავლება ესა თუ ის პროგრამა. სწორედ ისინი განსაზღვრავენ სასწავლო გეგმისა და პროგრამის კომპონენტებს და შეიმუშავებენ სწავლების მეთოდებს.[36] შესაბამისად, სახელმწიფოს მხრიდან აღნიშნული ფუნქციების ცენტრალიზება ძირს უთხრის აკადემიური დაწესებულების ინსტიტუციურ ავტონომიას.

აღსანიშნავია, რომ გარკვეული პერიოდულობით ევროკომისიის მიერ ევრიდიკთან, ევროპის უნივერსიტეტების ასოციაციასთან და ევროპის სტუდენტთა კავშირთან თანამშრომლობით ქვეყნდება ბოლონიის პროცესის განხორციელების ანგარიშები (Bologna Process Implementation Reports), რომლის ფარგლებშიც ფასდება სახელმწიფოთა მიერ ბოლონიის პროცესის ფარგლებში აღებული ვალდებულებების შესრულების ხარისხი, მათ შორის, აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის უზრუნველყოფის კუთხით. ანგარიშები, როგორც წესი, მზადდება ყოველ ორ-სამ წელიწადში ერთხელ, მინისტრთა კონფერენციებამდე.  ბოლო ასეთი ანგარიში 2024 წელს გამოქვეყნდა,[37] ხოლო შემდეგი ყოვლისმომცველი შეფასება მოსალოდნელია შემდეგი მინისტრთა კონფერენციის ციკლის (როგორც წესი, 2026–2027) წინ. მიუხედავად იმისა, რომ ანგარიშს არ აქვს სავალდებულო ან სანქცირების ძალა, ის ქმნის სტრუქტურირებულ შედარებით შეფასებებსა, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს მნიშვნელოვანი რეპუტაციული და პოლიტიკური შედეგები. საქართველოს მისამართით აკადემიური თავისუფლების ან ინსტიტუციური ავტონომიის შესახებ გაკეთებულმა ნეგატიურმა დასკვნებმა შესაძლოა დააზარალოს ქვეყნის პოზიცია ევროპის უმაღლესი განათლების სივრცეში, შეასუსტონ ნდობა მისი უმაღლესი განათლების სისტემის მიმართ, გავლენა მოახდინონ სტუდენტთა მობილურობასა და აღიარების პრაქტიკაზე და უფრო ფართო პოლიტიკური შედეგები მოჰყვეს ევროპული ინტეგრაციის კონტექსტში.

გარდა ამისა, სახელმწიფოთა მხრიდან ბოლონიის პროცესის ფარგლებში აღებული ვალდებულებების მუდმივი კონტროლი ხორციელდება Bologna Follow-Up Group (BFUG)-ის მიერ,[38] რომელიც ევროპის უმაღლესი განათლების სივრცის ცენტრალური საკოორდინაციო და მონიტორინგის ორგანოა. იგი შედგება ყველა წევრი სახელმწიფოს, ევროკომისიის და საკონსულტაციო წევრების, როგორიცაა ევროპის უნივერსიტეტების ასოციაცია და ევროპის სტუდენტთა კავშირი, წარმომადგენლებისგან. ჯგუფი მუდმივად საქმიანობს მინისტრთა კონფერენციებს შორის და იკრიბება წელიწადში რამდენჯერმე ბოლონიის ვალდებულებების შესრულების ზედამხედველობის, მინისტრთა კომუნიკეს მომზადების, სამუშაო ჯგუფების კოორდინაციის (მათ შორის აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის) და მონიტორინგის ინსტრუმენტების (მაგ: ბოლონიის განხორციელების ანგარიში), ზედამხედველობის მიზნით. მიუხედავად იმისა, რომ BFUG-ს არ აქვს ფორმალური სანქცირების უფლებამოსილება და ფუნქციონირებს კონსენსუსისა და კოლეგიური ურთიერთშეფასების (ე.წ. “Peer review”) გზით, მას შეუძლია გამოთქვას შეშფოთება მოთხოვნების შეუსრულებლობასთან დაკავშირებით, მოითხოვოს განმარტებები, გააძლიეროს მონიტორინგი და ჩამოაყალიბოს პოლიტიკური დასკვნები, რითაც ახორციელებს რეპუტაციულ და დიპლომატიურ ზეწოლას. აღსანიშნავია პრეცედენტი 2022 წელს, როდესაც რუსეთის მიერ უკრაინაში შეჭრისა და ბელორუსის მიერ აგრესიის მხარდაჭერის შემდეგ, BFUG-მა გადაწყვიტა - პოლიტიკური კონსენსუსის გზით - შეეჩერებინა რუსეთისა და ბელორუსიის მონაწილეობის უფლებები EHEA სტრუქტურებში.[39] ეს მოწმობს, რომ მიუხედავად ფორმალური სააღსრულებო მექანიზმების არარსებობისა, გამონაკლის შემთხვევებში შეიძლება მოხდეს მწვავე პოლიტიკური ზომების მიღება. საქართველოს მხრიდან ბოლონიის სტანდარტების მუდმივმა შეუსრულებლობამ, განსაკუთრებით აკადემიური თავისუფლების ან ინსტიტუციური ავტონომიის კუთხით, შეიძლება გამოიწვიოს გამკაცრებული შემოწმება, კრიტიკული მითითებები სამინისტრო დოკუმენტებში, რეპუტაციის შელახვა ევროპის უმაღლესი განათლების სივრცეში და უფრო ფართო უარყოფითი შედეგები მისი ევროპული ინტეგრაციის ტრაექტორიისთვის.

3.4 ევროკავშირის სტანდარტები

აკადემიური თავისუფლება გარანტირებულია „ძირითადი უფლებების შესახებ“ ევროკავშირის ქარტიითაც.[40] აღნიშნული უფლების შესახებ იმსჯელა ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ ევროკომისიის მიერ უნგრეთის წინააღმდეგ წარმოებულ დავაში. საქმე შეეხებოდა სახელმწიფოს მხრიდან 2017 წელს უმაღლესი განათლების შესახებ კანონში შეტანილ ცვლილებებს, რომლებმაც საბოლოოდ ლიბერალური მიდგომებით ცნობილი და მთავრობის მიერ ხშირად გაკრიტიკებული  აშშ-ში აკრედიტებული ცენტრალური ევროპის უნივერსიტეტის (CEU) პროგრამების დახურვა და საბოლოოდ მისი რელოკაცია გამოიწვია. სასამართლომ დაადგინა, რომ უნგრეთმა დაარღვია ევროკავშირის სამართალი, მათ შორის, აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის პრინციპები. სასამართლოს განმარტებით, აკადემიურ თავისუფლებას არა მხოლოდ ინდივიდუალური, არამედ ინსტიტუციური და ორგანიზაციული განზომილებაც გააჩნია და ნებისმიერი ზომა, რომელიც უნივერსიტეტს ართმევს შესაძლებლობას, თავისუფლად წარმართოს აკადემიური საქმიანობა, ამ უფლებაში არაპროპორციულ ჩარევას წარმოადგენს.[41]

აღნიშნული პრეცედენტი, ერთი მხრივ, მოწმობს, რომ აკადემიური სივრცის საფრთხედ აღქმა და „განათლების რეფორმის“ სახელით მისი არსებობისთვის შეუძლებელი პირობების შექმნა ავტორიტარული რეჟიმებისთვის დამახასიათებელია. მეორე მხრივ, სასამართლოს გადაწყვეტილება ხაზს უსვამს ევროკავშირის სივრცეში აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის პრინციპების ღირებულებასა და მათთვის საფრთხის შემცვლელი ქმედებების შეუწყნარებლობაზე. ამრიგად, საქართველოს მხრიდან აღნიშნული პრინციპების პატივისცემა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ევროკავშირში გაწევრიანების მისწრაფებების რეალიზებისთვის.

3.5 გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მონაწილეობა

ქართული ოცნების მიერ წარდგენილი განათლების „რეფორმა“ მრავალი კუთხით იმსახურებს კრიტიკას, თუმცა, შინაარსობრივი ასპექტების მიღმა, არანაკლებ საგანგაშოა მისი მიღება საზოგადოების შესაბამის სეგმენტთან კონსულტაციისა და საკვანძო დოკუმენტების გასაჯაროების გარეშე.

სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ პაქტის 25-ე მუხლი აღიარებს ინდივიდების უფლებას, უშუალოდ მიიღონ მონაწილეობა საჯარო ხელისუფლების განხორციელებაში,[42] მათ შორის, საჯარო დებატების, თავიანთ წარმომადგენლებთან დიალოგის, ან თვითორგანიზების გზით, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით.[43] ამასთან, „ახალგაზრდების ადგილობრივ და რეგიონულ ცხოვრებაში მონაწილეობის შესახებ“ ევროპული ქარტიის თანახმად, ახალგაზრდებს აქვთ უფლება და უნდა მიეცეთ შესაძლებლობა მიიღონ მონაწილეობა რეგიონულ და ლოკალურ დონეზე იმ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში, რომლებიც მათზე გავლენას ახდენს.[44] აღნიშნული სტანდარტების საწინააღმდეგოდ, რეფორმაზე მუშაობა მიმდინარეობდა საზოგადოების შესაბამისი სეგმენტის, მათ შორის, აკადემიური წრეების, განათლების ექსპერტებისა და, რაც მთავარია, ახალგაზრდებისგან სრულად იზოლირებულად. პროცესი იყო სრულად გაუმჭვირვალე და ცენტრალიზებული. დაინტერესებულ პირებს არ მიეცათ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობა და რეალური გავლენის მოხდენა პროცესებზე, რაც ეწინააღმდეგება დემოკრატიული მმართველობის პრინციპებს. გარდა ამისა, მთავრობის მიერ ჩატარებული საბაზრო კვლევა, რომელსაც, მათი განმარტებით, რეფორმის ფარგლებში მიღებული გადაწვეტილებები ფუნდამენტურად ეყრდნობა, საზოგადოებისთვის მხოლოდ საკვანძო გადაწყვეტილებების მიღების შემდეგ გახდა ხელმისაწვდომი. ეს ეწინააღმდეგება ინფორმაციის თავისუფლების საკვანძო ელემენტს, რომელიც საჯარო დოკუმენტებზე წვდომის უფლებას გულისხმობს.

დასკვნა 

წარმოდგენილი ანალიზი ცხადყოფს, რომ „ქართული ოცნების“ მიერ ინიცირებული უმაღლესი განათლების „რეფორმა“ არსებითად სცდება სწავლებისა და განათლების სისტემური გაუმჯობესების მიზანს და იძენს განათლების სფეროზე ცენტრალიზებული სახელმწიფო კონტროლის დამყარების ნიშნებს. მიუხედავად იმისა, რომ რეფორმის დეკლარირებულ ამოცანებად სახელდება ხარისხის გაუმჯობესება, რესურსების ოპტიმიზაცია და რეგიონული განვითარების ხელშეწყობა, განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებები და  მთავრობის მიერ გადადგმული პრაქტიკული ნაბიჯები აჩვენებს, რომ დეკლარირებული მიზნების მიღწევა ვერ საბუთდება საკმარისი მტკიცებულებებით და ამავდროულად ვერ პასუხობს ლეგიტიმურობისა და პროპორციულობის სტანდარტებს. რეფორმის მიღების გაუმჭვირვალე და არამონაწილეობითი პროცესი დამატებით აყენებს ეჭვქვეშ მის დემოკრატიულ ლეგიტიმაციას. შრომის ბაზრის კვლევის დაგვიანებით გასაჯაროება და ალტერნატიული პოლიტიკის ვარიანტების არგანხილვა აძლიერებს შთაბეჭდილებას, რომ ცვლილებები არ ეფუძნება ინკლუზიურ და მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ საჯარო პოლიტიკას.

ეროვნული კანონმდებლობის ჭრილში რეფორმა ხასიათდება მნიშვნელოვანი პროცედურული ხარვეზებით: აკადემიური პერსონალისა და სტუდენტების მონაწილეობის უგულებელყოფით, გამჭვირვალობის ნაკლებობითა და რეგულირების გავლენის შეფასების არარსებობით. საკანონმდებლო ცვლილებებმა აღმასრულებელ ხელისუფლებას მიანიჭა უფლებამოსილება განსაზღვროს უნივერსიტეტების საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი და მისაღები სტუდენტების რაოდენობა, რაც არსებითად ზღუდავს უნივერსიტეტების ინსტიტუციურ ავტონომიას და ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულ აკადემიურ თავისუფლებას. განსაკუთრებით საგულისხმოა ისეთი მასშტაბის ჩარევა, როგორიცაა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტთა რაოდენობის 90%-ზე მეტით შემცირება, რაც წარმოადგენს არა ადმინისტრაციულ კორექტირებას, არამედ ინსტიტუციური პროფილის ფუნდამენტურ ცვლილებას.

„ერთი ქალაქი-ერთი ფაკულტეტის“ პრინციპი, რომელიც რეფორმის ერთ-ერთ ძირითად ელემენტად არის წარმოდგენილი, ქმნის სამართლებრივ და პოლიტიკურ პარადოქსს: დეცენტრალიზაციის სახელით ხორციელდება გადაწყვეტილებების მაქსიმალური ცენტრალიზაცია. უნივერსიტეტებისთვის პროგრამებისა და კვოტების ზემოდან განსაზღვრა არ აძლიერებს თვითმმართველობას და ვერ პასუხობს ურბანიზაციისა და რეგიონული განვითარების სისტემურ სოციალურ-ეკონომიკურ მიზეზებს. პირიქით, იგი აძლიერებს აღმასრულებელი ხელისუფლების კონტროლს აკადემიურ სივრცეზე და ზრდის უმაღლესი განათლების ხელმისაწვდომობის შეზღუდვის რისკს, განსაკუთრებით 2028 წელს სტუდენტების მოსალოდნელი დემოგრაფიული ზრდის პირობებში.

საერთაშორისო სტანდარტების ჭრილში რეფორმა წინააღმდეგობაში მოდის აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის იმ პრინციპებთან, რომლებიც განმტკიცებულია გაეროს ადამიანის უფლებათა სისტემაში, კერძოდ, სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ (მუხლი 19) და სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული უფლებების შესახებ (მუხლი 13) საერთაშორისო პაქტებით, UNESCO-ს 1997 წლის რეკომენდაციასთან „უმაღლესი განათლების აკადემიური პერსონალის სტატუსის შესახებ“ , ევროსაბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის 1762 (2006) რეკომენდაციასთან  და ბოლონიის პროცესის ფარგლებში აღებულ ვალდებულებებთან. ევროკავშირის სივრცეში, რომელთან დაახლოებასაც საქართველო ესწრაფვის, აკადემიური თავისუფლება მოიცავს არა მხოლოდ ინდივიდის უფლებას თავისუფლად ასწავლოს და გამოხატოს მოსაზრებები, არამედ უნივერსიტეტის, როგორც ინსტიტუტის, უფლებას დამოუკიდებლად განსაზღვროს საკუთარი აკადემიური მიმართულებები და განვითარების სტრატეგია. სახელმწიფოს მიერ პროგრამების გაუქმება და კვოტების ცენტრალიზებული დადგენა წარმოადგენს ამ თავისუფლებაში ინტენსიურ ჩარევას, რომლის აუცილებლობა და პროპორციულობა სათანადოდ არ არის დასაბუთებული.

გრძელვადიან პერსპექტივაში მსგავსი მიდგომა ქმნის მნიშვნელოვან რისკებს: აკადემიური სივრცის პოლიტიზაციას, კვლევითი და ინტელექტუალური მრავალფეროვნების შემცირებას, საერთაშორისო რეპუტაციის დაზიანებას და საქართველოს შესაძლო დისტანცირებას ევროპული საგანმანათლებლო სივრციდან. აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის სისტემური შეზღუდვა აზიანებს არა მხოლოდ განათლების ხარისხს, არამედ საფრთხეს უქმნის ქვეყნის დემოკრატიულ განვითარებას, რადგან უნივერსიტეტი დემოკრატიული საზოგადოების კრიტიკული აზრისა და საჯარო დისკურსის ერთ-ერთ ძირითად სივრცეს წარმოადგენს.

შესაბამისად, წარმოდგენილი რეფორმა ვერ აკმაყოფილებს როგორც ეროვნული კონსტიტუციური ჩარჩოს, ისე საერთაშორისო სამართლებრივი ვალდებულებების მოთხოვნებს. განათლების სისტემაში მასშტაბური ცვლილებები უნდა ეფუძნებოდეს ფართო საზოგადოებრივ კონსენსუსს, გამჭვირვალობას, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ანალიზს და უნივერსიტეტის ავტონომიის მკაცრ დაცვას. წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს ცვლილებები იქცევა არა საზოგადოებისა და განათლების სისტემის განვითარების ინსტრუმენტად, არამედ აკადემიური სივრცის ინსტიტუციური დასუსტებისა და დემოკრატიული საფუძვლების შერყევის მექანიზმად.

გაზიარება