საერთო ცხელი ხაზი +995 577 07 05 63
მწვანე პოლიტიკა /
შეფასება
ხელშეკრულების გაუმჭვირვალობა, გარემოსდაცვითი ინფორმაციის დახურულობა და საზოგადოების მონაწილეობის უგულებელყოფა - „იგლ-ჰილს“-ის პროექტის ანალიზი
შესავალი
ბოლო პერიოდში „ქართული ოცნების“ ხელისუფლების მიერ დაანონსებული ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო პროექტი არაბთა გაერთიანებულ საემიროებში დაფუძნებული „იგლ-ჰილს“-ის მიერ თბილისსა და გონიოში დაგეგმილი მშენებლობებია (შემდგომში, ასევე, „იგლ-ჰილს“-ის პროექტი“). კომპანიის ოფიციალური ვებ-გვერდის თანახმად, „Tbilisi Waterfront“ და „Gonio Yachts & Marina” უძრავი ქონების სექტორში „წამყვანი დეველოპერული პროექტებია“. პროექტი კომპანიისთვის თბილისთან ახლოს 590 ჰექტარი მიწის, ხოლო გონიოში 260 ჰექტრის გადაცემას ითვალისწინებს.[1] ხელისუფლების წარმომადგენლების განცხადებებით, პროექტის საინვესტიციო ღირებულება 6,6 მილიარდ აშშ დოლარს შეადგენს.
საქართველოს მთავრობამ 2025 წლის 22 ოქტომბრის #1712 განკარგულებით მოიწონა საინვესტიციო ხელშეკრულება, რომლის მხარეები საქართველოს მთავრობა, “Eagle Hills Development Holdings Limited”, “Jaona Investment LLC” და შპს „იგლ ჰილს საქართველოა“. პროექტის განხორციელების შესახებ ხელშეკრულების გარდა, ამავე განკარგულებით მოწონებულ იქნა ამ უკანასკნელი კომპანიის „აქციონერთა შეთანხმება“, რომელიც, სხვა საკითხებთან ერთად, პარტნიორთა უფლება-მოვალეობებს ადგენს. განკარგულების მე-6 პუნქტით „საინვესტიციო ხელშეკრულება“, „აქციონერთა შეთანხმება“ და მათი თანმხლები დოკუმენტაცია კომერციულ საიდუმლოებად იქნა მიჩნეული.
პროექტის განმახორციელებელი კომპანია, ერთობლივი საწარმო შპს „იგლ ჰილს საქართველო“ (ს/ნ 404770011) 2025 წლის 28 აპრილს დაფუძნდა და მისი წილების 66.67%-ის მესაკუთრე არაბთა გაერთიანებულ საემიროებში რეგისტრირებული „იგლ ჰილს დეველოპმენტ ჰოლდინგს ლიმიტედ“-ია. კომპანიის წილების 33.33%-ს კი საქართველოს სახელმწიფო ფლობს და ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მართვაშია. კომპანიის სამეთვალყურეო საბჭოში სახელმწიფოს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის მოადგილე წარმოადგენს. აღსანიშნავია, რომ სამეთვალყურეო საბჭოში სახელმწიფოს მხრიდან წარმომადგენლობის უზრუნველსაყოფად, საქართველოს კანონმდებლობაში ცვლილებაში ცვლილება შევიდა ამ პროექტისთვის. უფრო ზუსტად, ვინაიდან, ანტიკორუფციული კანონმდებლობა კრძალავდა საჯარო მოხელის წევრობას იმგვარი პროექტის სამეთვალყურეო საბჭოში, რომელშიც სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობა 50%-ზე ნაკლებია, აუცილებელი გახდა ცვლილებების შეტანა „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონში.
პროექტის დახურულობის ფონზე, არსებობს არა ერთი შეკითხვა ინვესტორი კომპანიის სანდოობის და წარსული პროექტების, პროექტის სტრუქტურის და შესაძლო კორუფციული გარიგების, ეკოლოგიური ზიანის თუ სხვა საკითხების ირგვლივ. წინამდებარე დოკუმენტი, ძირითადად, კონცენტრირდება ხელშეკრულების და მისი თანმხლები დოკუმენტაციის გასაიდუმლოების კანონიერების ანალიზზე და, ამასთან, მოკლედ მიმოიხილავს იმ მმართველობით, გარემოსდაცვით და სოციალურ წუხილებს, რომლებიც პროექტთან დაკავშირებული გადაწყვეტილების მიღების პროცესში გამოვლინდა.
1. კონტექსტის აღწერა
შეკითხვები პროექტის სტრუქტურასთან და კომპანიის წარსულ პროექტებთან დაკავშირებით
პროექტის ირგვლივ ერთ-ერთი ყველაზე დიდი შეკითხვა უკავშირდება მისი განხორციელების მოდელს, რაც ინვესტორი კომპანიისა და სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული ერთობლივი საწარმოს კაპიტალში 800 ჰექტარზე მეტი სახელმწიფო მიწების შეტანას გულისხმობს. შეკითხვა მდგომარეობს იმაში, თუ როგორ არის დაცული ამ პროცესში საჯარო ინტერესი და არსებობს თუ არა სახელმწიფოს მიერ სარგებლის მიღების გონივრული გარანტია. საგულისხმოა, რომ მიწის ამ ფორმით განკარგვის ალტერნატივას წარმოადგენს მოდელი, როდესაც სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული მიწები საჯარო აუქციონის წესით სხვისდება, ბიუჯეტი იღებს შესაბამის ანაზღაურებას და, ამასთან, სახელმწიფოს შეუძლია დააწესოს სატენდერო პირობები, რომელიც ინვესტიციის მოცულობას, ხასიათს და სხვა პარამეტრებს შეეხება და საჯარო ინტერესის დაცვა ამ გზით უზრუნველყოს.
ეკონომისტების შეფასებით, ამ შემთხვევაში გამოყენებულ მოდელში - მიწების კომპანიისთვის პირდაპირ გადაცემა - სახელმწიფოს მხრიდან სარგებლის მიუღებლობის ან ნომინალური სარგებლის მიღების რისკი არსებობს როგორც პროექტის განხორციელების, ისე მისი ჩავარდნის შემთხვევაში. საჯაროდ გავრცელებული ინფორმაციის საფუძველზე, სახელმწიფომ, ძვირადღირებული უძრავი ქონების სანაცვლოდ, პროექტის განხორციელების შემდეგ მიღებული მოგება უნდა გაინაწილოს. თუმცა ზოგიერთის აზრით, ეს მოდელი პრობლემურია, რამდენადაც ბუნდოვანია, ზუსტად რა მოგებას მიიღებს ან საერთოდ მიიღებს თუ არა მოგებას ერთობლივი საწარმო, რომლის წილებსაც სახელმწიფო ფლობს (არსებობს დაშვება, რომ მოგებას, უპირატესად, ოფშორებში რეგისტრირებული კონტრაქტორი, სამშენებლო კომპანიები მიიღებენ).[2]
მეორე მხრივ, იმ შემთხვევაში, თუ პროექტის განხორციელება შეფერხდება ან რამე მიზეზის გამო ჩავარდება, გაურკვეველია, რა მექანიზმები არსებობს საზოგადოებრივი ინტერესების დასაცავად. უფრო მეტიც, სახელშეკრულებო პირობების დახურულობის მიუხედავად, ალბათობის მაღალი ხარისხით შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ მხარეთა შეთანხმება დავის გადაწყვეტის მექანიზმად საარბიტრაჟო ტრიბუნალს ითვალისწინებს, როგორც ეს ამ ტიპის პროექტებისთვისაა დამახასიათებელი. პროექტის განუხორციელებლობის სცენარში კი არსებობს რისკი, რომ ინვესტორი კომპანიის მიერ დავის წამოწყების შემთხვევაში სახელმწიფოს ინვესტორის სასარგებლოს სოლიდური კომპენსაციის გადახდა დაეკისროს, როგორც ეს სხვა შემთხვევებში უკვე მომხდარა.[3]
ამასთან, კომპანია „იგლ-ჰილს“-ის სახელს მსოფლიოს გარშემო არა ერთი საკამათო მშენებლობა უკავშირდება. მაგალითად, სერბეთში "ბელგრადის სანაპიროს" პროექტსაც ადგილობრივების წინააღმდეგობა და საპროტესტო გამოსვლები მოჰყვა. რადიო თავისუფლების ცნობით, მართალია, სერბეთის რესპუბლიკასა და კომპანიას შორის დადებული ხელშეკრულების დოკუმენტის გარკვეული ნაწილები საჯაროდ გავრცელდა, ხელშეკრულების მრავალი დეტალი, მათ შორის, დანართები, სახელმწიფოსა და ინვესტორის ფინანსური ვალდებულებები, საბოლოო ვადები და შესაძლო გარანტიები – დღემდე უცნობია. ამ პროექტის მშენებლობას უკავშირდება ასევე უკიდურესად საეჭვო ინციდენტი, როდესაც 2016 წელს, ბელგრადის ერთ-ერთ რაიონში ნიღბიანმა პირებმა ბულდოზერებით დაანგრიეს პროექტისთვის ხელის შემშლელი კერძო შენობები. პროცესი პოლიციის სრული უმოქმედობის ფონზე მიმდინარეობდა, რაც ხელისუფლებასა და კომპანიას შორის არაკეთილსინდისიერი გარიგების შესახებ ეჭვებს აღრმავებდა.[4]
პროექტის სოციალური გავლენები
აღსანიშნავია, რომ „იგლ ჰილს“-ის ირგვლივ მოსახლეობის ნაწილის უკმაყოფილება გამოიწვია იმ გარემოებამაც, რომ დაგეგმილი პროექტი შეფასდა „არაბული ქალაქების“ მშენებლობად. პროექტის წინააღმდეგ აქცია გამართა ულტრა-მემარჯვენე „ალტ-ინფომაც“. ხელისუფლების წარმომადგენლებმა პროექტის მიმართ კრიტიკა, ზოგადად, მონათლეს როგორც „ქსენოფობიური კამპანია“.
საგულისხმოა, რომ პროექტის ირგვლივ არსებული მრავალფეროვანი კრიტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავშირდება ქალაქში იზოლირებული, „ულტრა-მდიდრებისთვის“ განკუთვნილი ისეთი დასახლების შექმნის პერსპექტივას, რომელსაც დანარჩენ ქალაქთან პრაქტიკულად არაფერი ექნება საერთო. ამ ტიპის „დახურული სამეზობლოები“, როგორც წესი, საერთო საჯარო სივრცისა და ქალაქის სოციალური ორგანიზებისგან გამიჯნული, სეგრეგირებული უბნებია.
ურბანულ კვლევებში ამ ტიპის დახურული, განცალკევებული სამეზობლოების გაჩენა, იქნება ეს მდიდარი ადგილობრივების თუ უცხოელებისთვის, უარყოფითად არის შეფასებული.[5] გაეროს ადამიანის უფლებების კომისრის ანგარიშშიც აღნიშნულია, რომ უძრავი ქონების ბაზრის ამ ფორმით განვითარება ახდენს ქალაქების ფრაგმენტაციას, ჯენტრიფიკაციას და მცხოვრებლებს შორის უთანასწორობის კიდევ უფრო გაღრმავებას. სათანადო საცხოვრისის უფლებაზე გაეროს სპეციალურმა მომხსენებელმა კი ქალაქის ფარგლებში სივრცით დანაწევრებას სპეციალური ანგარიში მიუძღვნა.[6] დოკუმენტის თანახმად, უკანასკნელი დეკადების განმავლობაში, „დახურული სამეზობლოები“ იქცა პრესტიჟის, უსაფრთხოების და პრივატულობის მიწოდების საშუალებად ქალაქის მდიდარი მცხოვრებლებისთვის. ურბანული განვითარების ამგვარ მოდელს თან ახლავს თავისი არსით კომუნალური, საერთო სივრცეების და მომსახურების (მაგალითად, უსაფრთხოების უზრუნველყოფა კერძო დაცვის სერვისით[7]) განკერძოება და სივრცითი სეგრეგაცია.[8]
ასეთ დასახლებებს აკრიტიკებენ იმის გამოც, რომ ხშირად გადაწყვეტილების მიმღებები, რომლებიც მდიდრულ დასახლებებში ცხოვრობენ, სივრცითი თვალსაზრისითაც გამიჯნული არიან საკუთარი ამომრჩევლისგან,[9] ისევე როგორც ის ჯგუფი, რომელსაც სოციალური კაპიტალი და გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა აქვს - დანარჩენი მოსახლეობისგან. ამასთან, ასეთი „საზღვრების“ გავლება ახდენს პრივილეგიის კონცენტრირებას ერთ კონკრეტულ დასახლებაში, ანაწევრებს ქალაქს, ძირს უთხრის სოლიდარობას ქალაქის მცხოვრებლებს შორის;[10] პრაქტიკულად შეუძლებელი ხდება სხვადასხვა სოციალური ჯგუფების პოლიტიკურ ცხოვრებაში იმგვარი ჩართულობა, რომელიც საერთო მიზნებს დაეფუძნება და, შესაბამისად, საერთო გადაწყვეტის შემუშავებისკენ იქნება მიმართული.[11] უფრო მეტიც, ზოგიერთის აზრით, ასეთი სივრცითი გამიჯვნები ამწვავებს სოციალურ ფრუსტრაციას და ხელს უწყობს ძალადობის მაღალ მაჩვენებელს.[12] ამასთან, თუ ქალაქის განვითარების შედეგად წარმოქმნილი სარგებელი კონცენტრირდება მხოლოდ ვიწრო ჯგუფებისთვის ხელმისაწვდომ სივრცეებში, იზრდება რისკი, რომ ურბანული განვითარება სოციალური ინტეგრაციის ნაცვლად სივრცითი და ეკონომიკური უთანასწორობის გამაღრმავებელ მექანიზმად იქცეს.
პროექტის გარემოსდაცვითი გავლენები
„იგლ-ჰილს“-ის პროექტთან მიმართებით არსებობს არაერთი შეკითხვა პროექტის გარემოზე ზეგავლენის თვალსაზრისით. ზოგიერთი ეკოლოგი მიიჩნევს, ვინაიდან კრწანისის ტყე, სადაც „Tbilisi Waterfront”-ის კომპლექსის აგებაა დაგეგმილი, ჭალის ტყეა, რომელიც ძალიან მგრძნობიარე ეკოსისტემაა და მშენებლობა ვერ მოხდება მისი დაზიანების გარეშე. შესაბამისად, ასეთი ტიპის ეკოსისტემაში უხეში ჩარევა პრობლემურად მიიჩნევა. ამასთან, ეკოლოგები საუბრობენ იმაზეც, რომ კრწანისის ტყის ეკოსისტემას მარეგულირებელი ფუნქცია აქვს ორი ქალაქისთვის, რომელიც არეგულირებს ბიომრავალფეროვნების მიგრაციას და აქვს შემაკავებელი ფუნქცია წყალმოვარდნების დროს. ამასთან, კრწანისის ჭალის ტყე შთანთქავს გამონაბოლქვს და მნიშვნელოვანი დერეფანია ქალაქის ბუნებრივი განიავებისთვის. რაც შეეხება გონიოს და ჭოროხის დელტას - აქ დაჭაობებული ჰაბიტატია, რომელიც დასვენების ადგილია გადამფრენი ფრინველებისთვის.
ამ ეტაპზე, პროექტის ეკოლოგიურ გავლენებზე საჯაროდ ხელმისაწვდომი ერთადერთი ოფიციალური წყარო კომპანიის მიერ „რადიო თავისუფლებისთვის“ გაგზავნილი მოკლე, ზოგადი ხასიათის წერილია, რომელშიც ნათქვამია, რომ კომპანია „უდიდეს მნიშვნელობას ანიჭებს ბუნებრივი ლანდშაფტის პატივისცემას და შესაბამისი კვლევები და პროექტი ნაკარნახევია სახელმწიფო უწყებების მიერ ამ მიმართულებებით დადგენილი მითითებებით“.[13]
2. ხელშეკრულების გასაიდუმლოების შესახებ გადაწყვეტილების უკანონობა
2.1. ხელშეკრულების გასაიდუმლოების შეუსაბამობა ინფორმაციის საჯაროობის მარეგულირებელ საქართველოს კანონმდებლობასთან და ადამიანის უფლებებთან
როგორც აღინიშნა, საქართველოს მთავრობის იმავე განკარგულებით, რომლითაც მოწონებულ იქნა ინვესტორთან გასაფორმებელი ხელშეკრულება, “საინვესტიციო ხელშეკრულება”, “აქციონერთა შეთანხმება” და მათი თანმხლები დოკუმენტაცია კომერციულ საიდუმლოებად იქნა მიჩნეული. ამგვარი ფართო და პრაქტიკულად ყოვლისმომცველი გასაიდუმლოება, რომელიც პროექტთან დაკავშირებულ ყველა არსებულ დოკუმენტს მოიცავს, ეწინააღმდეგება საქართველოს კანონმდებლობისა და საერთაშორისო სამართლის მოთხოვნებს.
საქართველოს "ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის” შესაბამისად, ყველას აქვს უფლება, გაეცნოს ადმინისტრაციულ ორგანოში არსებულ საჯარო ინფორმაციას, აგრეთვე მიიღოს მისი ასლი, თუ ეს ინფორმაცია არ შეიცავს სახელმწიფო, პროფესიულ ან კომერციულ საიდუმლოებას ან პერსონალურ მონაცემებს. მოცემულ შემთხვევაში, მთავრობის განკარგულება უთითებს, რომ ხელშეკრულებები და მათი დანართები კომერციულ საიდუმლოებად უნდა იქნას მიჩნეული. კოდექსის თანახმადვე, კომერციული საიდუმლოებას წარმოადგენს ინფორმაცია კომერციული ფასეულობის მქონე გეგმის, ფორმულის, პროცესის, საშუალების თაობაზე ან ნებისმიერი სხვა ინფორმაცია, რომელიც გამოიყენება საქონლის საწარმოებლად, მოსამზადებლად, გადასამუშავებლად ან მომსახურების გასაწევად, ან/და რომელიც წარმოადგენს სიახლეს ან ტექნიკური შემოქმედების მნიშვნელოვან შედეგს, აგრეთვე სხვა ინფორმაცია, რომლის გამჟღავნებამ შესაძლოა ზიანი მიაყენოს პირის კონკურენტუნარიანობას.[14]
მოცემულ შემთხვევაში აშკარაა, რომ “იგლ-ჰილს”-ის პროექტის განხორციელების თაობაზე ხელშეკრულების, სულ მცირე, ზოგადი დებულებები, რომელიც მხარეთა უფლება-მოვალეობებს ადგენს, კოდექსის განმარტებით კომერციული ღირებულების მქონე ინფორმაციად ვერ ჩაითვლება. მით უფრო, რომ მეორე მხარეს არსებობს გაცილებით წონადი საჯარო ინტერესი, რომელიც ხელშეკრულების ღიაობას მოითხოვს. პროექტი ითვალისწინებს სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული 800 ჰექტარზე მეტი მიწის ნაკვეთების კომპანიისთვის გადაცემას, რაც უზარმაზარი საჯარო რესურსების კონკრეტული პროექტისთვის გამოყენებას ნიშნავს. შესაბამისად, არსებითი საჯარო კონტრიბუციის ფონზე, საზოგადოებას აქვს უფლება იცოდეს, რა პირობებით გადაეცა მიწა პროექტის განმახორციელებელ კომპანიას, როგორია ინვესტორის შემხვედრი ვალდებულებები, როგორ არის დაცული საჯარო ინტერესი, რა ხდება იმ შემთხვევაში, თუ პროექტის განხორციელება შეფერხდება, როგორია სახელმწიფოსთვის მიწის დაბრუნების პირობები და ა.შ.
სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტი მოიცავს საჯარო უწყებებში დაცული ინფორმაციაზე წვდომის უფლებასაც, ხოლო ამ უფლების შეზღუდვა უნდა იყოს აუცილებელი და პროპორციული.[15] თავის მხრივ, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-10 მუხლით დაცული ამავე უფლების შეზღუდვის განხილვისას, ევროპულმა სასამართლომ ყურადღება მიაქცია იმ გარემოებას, რომ ერთ-ერთი საზოგადოებრივი ორგანიზაციის მიერ მიწის ნაკვეთების საკუთრების შესახებ ინფორმაციაზე წვდომა მნიშვნელოვანი იყო „ლეგიტიმური საჯარო ინტერესის“ საკითხზე საზოგადოებრივი დებატების ხელშესაწყობად და, ამდენად, ინფორმაციის გაცემაზე უარი კონვენციის დარღვევად შეაფასა.[16] კიდევ ერთ საქმეში, რომელიც სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებულის მიწის ნაკვეთების კერძო პირზე განკარგვას შეეხებოდა, სასამართლომ მკაფიოდ მიუთითა, რომ ეროვნულ დონეზე „უდავოდ მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის“ მატარებელი ინფორმაციის დახურვის გასამართლებლად საგამონაკლისო ნორმაზე ზოგადი მითითება და კონკრეტული საფუძვლების დაუსახელებლობა, პრობლემურია და, შესაბამისად, ამ საქმეშიც დაადგინა კონვენციის დარღვევა.[17]
ამდენად, ამ შემთხვევაშიც აშკარაა, რომ მაღალი, ლეგიტიმური საზოგადოებრივი ინტერესის არსებობის პირობებში, მთავრობის გადაწყვეტილება, რომლითაც კომერციულ ინფორმაციაზე ზოგადი მითითებით, ბლანკეტურად დაიხურა წვდომა პროექტთან დაკავშირებულ სრულ დოკუმენტაციაზე, გამართლებულად ვერ ჩაითვლება და საქართველოს ადმინისტრაციული კანონმდებლობის გარდა, არღვევს ადამიანის უფლებების საერთაშორისო სტანდარტებსაც.
2.2. ხელშეკრულების გასაიდუმლოების პრობლემურობა პროექტის გარემოსდაცვითი ზეგავლენების გათვალისწინებით
“იგლ ჰილს”-ის პროექტთან დაკავშირებული ხელშეკრულების ამ ფორმით გასაიდუმლოება არღვევს საქართველოს გარემოსდაცვით კანონმდებლობას და ორჰუსის კონვენციას. საქართველოს კონსტიტუციის 29-ე მუხლის თანახმად, ყველას აქვს უფლება დროულად მიიღოს სრული ინფორმაცია გარემოს მდგომარეობის შესახებ, ხოლო გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღებაში მონაწილეობის უფლება უზრუნველყოფილია კანონით. „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი განამტკიცებს ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპს, რაც გულისხმობს, რომ ინფორმაცია გარემოს მდგომარეობის შესახებ ღია და ხელმისაწვდომია უნდა იყოს საზოგადოებისთვის.
ორჰუსის კონვენციის მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ხელშემკვრელი მხარეები ვალდებული არიან, უზრუნველყონ, რომ სახელმწიფო უწყებებმა, მოთხოვნის საფუძველზე, გასცენ გარემოსდაცვითი ინფორმაცია, მათ შორის, ის დოკუმენტაცია, რომელიც ამგვარ ინფორმაციას შეიცავს. სოციალური სამართლიანობის ცენტრმა „იგლ ჰილს“-ის პროექტთან დაკავშირებული ინფორმაცია, როგორც გარემოსდაცვითი ინფორმაცია, გამოითხოვა საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციიდან, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების და საქართველოს იუსტიციის სამინისტროებიდან. ყველა ამ უწყებისგან მივიღეთ პასუხი, რომ ხელშეკრულებები და თანმხლები დოკუმენტაცია მიჩნეულია კომერციულ საიდუმლოებად.[18]
მიგვაჩნია, რომ ეს განმარტება და, მის საფუძველზე, ხელშეკრულების გასაიდუმლოება უკანონოა და პირდაპირ არღვევს კონვენციით დადგენილ სავალდებულო მოთხოვნებს.
2.2.1 ხელშეკრულება და თანმხლები დოკუმენტაცია გარემოსდაცვითი ინფორმაციაა და მისი გაცემა სავალდებულოა
კონვენცია, გარემოსდაცვით ინფორმაციას განმარტავს ფართოდ და, მათ შორის, მოიაზრებს ისეთ კომპონენტებს, როგორიცაა, ღონისძიებები და ზომები, ადმინისტრაციული ზომების ჩათვლით, გეგმები და პროგრამები, რომლებიც გავლენას ახდენენ ან შესაძლოა, გავლენა მოახდინონ გარემოს ელემენტებზე.[19] კონვენციის განხორციელებასთან დაკავშირებული გზამკვლევის მიხედვით, რომელიც შეთანხმების ინტერპრეტაციის ავტორიტეტული წყაროა, გარემოსდაცვითი ინფორმაციის ეს განმარტება ცალსახად მოიცავს გადაწყვეტილებებს კონკრეტულ აქტივობებზე, მათ შორის ნებართვებს, ლიცენზიებს. უფრო მეტიც, გზამკვლევი პირდაპირ მიუთითებს, რომ გარემოსდაცვითი ინფორმაცია მოიცავს კერძო აქტორებთან გაფორმებულ იმგვარ შეთანხმებებსაც, რომელსაც შეიძლება გავლენა ჰქონდეს გარემოზე.[20]
ამდენად, აშკარაა, რომ საქართველოს მთავრობასა და ინვესტორს შორის მასშტაბური პროექტის განხორციელების თაობაზე გაფორმებული ხელშეკრულება, რომელიც 800 ჰექტარზე მეტი საჯარო მიწის, მათ შორის, ჭალის ტყეების ათვისებას და საცხოვრებელი კომპლექსების მშენებლობის ფორმით გარემოში ინტენსიურ ჩარევას ითვალისწინებს, კონვენციის გაგებით, ცალსახად გარემოსდაცვითი ინფორმაციის შემცველი დოკუმენტია, რომლის, სულ მცირე, ნაწილი მაინც ხელმისაწვდომი უნდა იყოს საზოგადოებისთვის.
უფრო მეტიც, კონვენციის თანახმად, საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომ გარემოსდაცვით ინფორმაციას ასევე განეკუთვნება „ხარჯ-სარგებლიანობის ან სხვა ეკონომიკური ანალიზი და დაშვებები, რომლებიც გამოიყენება გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილების მიღების პროცესში.“[21] ეს კატეგორია ადგენს ეკონომიკური ხასიათის ინფორმაციის რელევანტურობას გარემოსდაცვით საკითხებთან მიმართებით.[22] ეკონომიკურ ანალიზს შესაძლოა ჰქონდეს საკვანძო მნიშვნელობა იმის გადაწყვეტისას თუ რომელი პროექტი განხორციელდება და რომელი - არა. სწორედ ამიტომ მიიჩნევა, ეკონომიკური მოდელირება და მასთან დაკავშირებული ანალიტიკური მასალა გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილების მიღების პროცესის ნაწილია, ხოლო ამგვარი ინფორმაცია, კონვენციის გაგებით, გარემოსდაცვითი ინფორმაციაა, რომელიც ღია უნდა იყოს საზოგადოებისთვის.[23] არსებობს ყველა საფუძველი ვივარაუდოთ, რომ რელევანტურ ეკონომიკურ ინფორმაციას შეიცავს როგორც პროექტთან დაკავშირებული სხვა დოკუმენტები, ისე თავად ინვესტორთან გაფორმებული ხელშეკრულებაც, რომელიც ადგენს მხარეთა უფლება-მოვალეობებს, მათ მიერ მისაღებ სარგებელს, ანაწილებს რისკებს და ადგენს პასუხისმგებლობას ხელშეკრულების დარღვევისთვის. შესაბამისად, მთავრობის გადაწყვეტილება, რომლითაც მოხდა „იგლ-ჰილს“-ის პროექტის არა მხოლოდ ხელშეკრულების, არამედ თანმხლები დოკუმენტაციის გასაიდუმლოებაც, პრობლემურია ამ თვალსაზრისითაც.
2.2.2 კომერციული ინფორმაციის დაცვის ინტერესით გარემოსდაცვითი ინფორმაციის დახურვისთვის კონვენციით დადგენილი პირობები დარღვეულია
როგორც ითქვა, კონვენციის მე-4 მუხლის პირველი პუნქტი განამტკიცებს მოთხოვნის საფუძველზე გარემოსდაცვითი ინფორმაციის გაცემის ვალდებულებას. ამავე მუხლის მე-4 პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტი კი უშვებს უშვებს ინფორმაციის გაცემაზე უარს იმ შემთხვევაში, თუ გასაჯაროება უარყოფით გავლენას მოახდენს „კომერციულ ან ინდუსტრიულ ინფორმაციაზე“, როდესაც ასეთი კონფიდენციალურობა დაცულია კანონით, ლეგიტიმური ეკონომიკური ინტერესის დასაცავად. კონვენციის ტესტის დასაკმაყოფილებლად საკმარისი არ არის, რომ ეროვნული კანონმდებლობა იცავდეს კომერციულ საიდუმლოებას და არსებობდეს გასაიდუმლოების ადმინისტრაციული პროცესი; კონვენცია ასევე ითხოვს, რომ ინფორმაციის დახურვის გამონაკლისის გამოყენება მოხდეს მხოლოდ მაშინ, როდესაც მონაცემების გასაჯაროება არსებითად დააზარალებს ლეგიტიმურ ეკონომიკურ ინტერესებს და დაეხმარება კერძო კომპანიის კონკურენტებს.[24]
ამ გამონაკლისიდან გამონაკლისს წარმოადგენს შემთხვევა, როდესაც საქმე შეეხება ემისიებთან დაკავშირებულ ინფორმაციას. სხვა სიტყვებით, ინფორმაცია, რომელიც შეეხება ემისიების საკითხს, ექვემდებარება ნებისმიერ შემთხვევაში გასაჯაროებას, მიუხედავად იმისა, ინფორმაციის გაცემა დააზარალებს თუ არა კომერციული ინფორმაციის დაცვის ინტერესს. საქართველოს კანონმდებლობით, ემისია განიმარტება როგორც „სტაციონარული ან დისპერსიული წყაროდან ნივთიერების, ვიბრაციის, სითბოს ან ხმაურის პირდაპირი ან არაპირდაპირი გავრცელება ატმოსფერულ ჰაერში, წყალში ან მიწაში“.[25]
განსახილველი პროექტი ითვალისწინებს მასშტაბურ მშენებლობებს, რაც, ბუნებრივია, გულისხმობს ემისიების გაფრქვევასაც, იქნება ეს სამშენებლო ტექნიკის გამონაბოლქვი, ხმაური, სამშენებლო ნარჩენების განთავსება, მშენებლობის პროცესში ნიადაგში ან წყალარინების სისტემაში ნივთიერებების ჩაშვება თუ სხვა. თითქმის დარწმუნებით შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ხელშეკრულების, როგორც მინიმუმ, ნაწილი მოიცავს ინფორმაციას, რომელიც რელევანტურია პროექტის ემისიების საკითხისთვის. ხელშეკრულებით განსაზღვრული ასეთი მონაცემები შეიძლება იყოს პროექტის ზუსტი მასშტაბი და მახასიათებლები, კომერციული და საცხოვრებელი სივრცეების თანაფარდობა, რომელმაც შესაძლოა განსაზღვროს სატრანსპორტო ნაკადი და გამონაბოლქვის მოცულობა, კომპანიის მიერ ნაკისრი გარემოსდაცვითი ვალდებულებები, სამშენებლო პირობები, ენერგოეფექტურობის და ენერგიის მოხმარებასთან დაკავშირებული მოთხოვნები „შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად და სხვა. შესაბამისად, კომერციული ინფორმაციის დაცვის ინტერესი, რაზეც საქართველოს მთავრობა უთითებს, ამ ტიპის ინფორმაციის დახურვის კანონიერი საფუძველი ვერ იქნება და ემისიებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა უზრუნველყოფილი უნდა იყოს უპირობოდ.
ამასთან, კონვენცია დამატებით ადგენს, რომ ინფორმაციის გაცემაზე უარის საფუძვლები უნდა განიმარტოს ვიწროდ და პარალელურად მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული საჯარო ინტერესი, რომელსაც ინფორმაციის გასაჯაროება ემსახურება.[26] კონვენციის საზედამხედველო ორგანოს, შესაბამისობის კომიტეტის (Compliance Committee) მიერ დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად, იმ შემთხვევებში, როდესაც სახეზეა არსებითი საჯარო ინტერესი გარემოსდაცვითი ინფორმაციის გაცემის სასარგებლოდ, კომერციული ინტერესებისთვის შედარებით მცირე ზიანის მიყენების ალბათობა, ინფორმაციის დახურვის საფუძვლად ვერ ჩაითვლება.[27]
ამდენად, კონვენციისთვის თავისთავად ეკონომიკური ინტერესის დაზიანებაც კი არ არის საკმარისი ინფორმაციის საიდუმლოდ მიჩნევისთვის. იგი მოითხოვს, რომ მოხდეს, ერთი მხრივ, ინფორმაციის დახურვის, ხოლო მეორე მხრივ, ღიაობის მიმართ ინტერესების აწონ-დაწონვა. მოცემულ შემთხვევაში, ბუნდოვანია კომპანიის რომელი ლეგიტიმური ეკონომიკური ინტერესის დაცვას ემსახურება ხელშეკრულების სრულად დახურვა, გაურკვეველია ისიც, თუ რა ზარალი მიადგება კომპანიას ხელშეკრულების პირობების გასაჯაროებით. მეორე მხრივ, ხელშეკრულების დებულებების მიმართ უკიდურესად მაღალი, ლეგიტიმური საჯარო ინტერესი სახეზეა, რამდენადაც საქმე გვაქვს მასშტაბურ პროექტთან, რომელიც სახელმწიფო მიწაზე უნდა განხორციელდეს და რომელსაც მნიშვნელოვანი გარემოსდაცვითი და სოციალური გავლენები ექნება.
2.3 პროექტისთვის საჯარო რესურსების გამოყენება, როგორც ინფორმაციის საჯაროობის წინაპირობა
ამ ეტაპზე საჯაროდ ხელმისაწვდომი ინფორმაციის საფუძველზე არ დგინდება, თუ რომელი სექტორული კანონმდებლობის შესაბამისად შემუშავდა „იგლ ჰილს“-ის პროექტი. ეს შეკითხვა რელევანტურია იმდენად, რამდენადაც, პროექტი თავისი მახასიათებლების გათვალისწინებით და საჯაროდ ხელმისაწვდომი ინფორმაციაზე დაყრდნობით, ერთი შეხედვით, უნდა კვალიფიცირდეს როგორც „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის“ პროექტი და, შესაბამისად, მისი შემუშავება და განხორციელება მოხდეს „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის“ შესახებ საქართველოს კანონის (შემდგომში, ასევე, „კანონი“) მოთხოვნების დაცვით.[28] უფრო ზუსტად, იმდენად რამდენადაც საქართველოს მთავრობის განკარგულება, რომლითაც მოწონებულ იქნა საინვესტიციო ხელშეკრულების პროექტი, ასევე ითვალისწინებს სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების - მიწის ნაკვეთების პროექტის განმახორციელებელი კომპანიისთვის გადაცემას,[29] სახეზეა სახელმწიფოს მხარდაჭერის კანონით გათვალისწინებული ფორმა[30], რაც ნიშნავს იმას, რომ კერძო პროექტის ნაცვლად, საქმე გვაქვს „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის“ პროექტთან.[31]
ამ კატეგორიის პროექტების ლოგიკა მდგომარეობს იმაში, რომ რადგან სახელმწიფო პროექტში საჯარო რესურსებით მონაწილეობს, იზრდება პროექტის შემუშავების, განხორციელების და ოპერირების პროცესში საჯაროობის, ანგარიშვალდებულების და სახელმწიფო ინტერესის დაცვის მოთხოვნები. საჯარო ინტერესის დაცვას კანონი მთელი რიგი დამატებითი პროცედურული და შინაარსობრივი მოთხოვნებით უზრუნველყოფს, რაც საჯარო და კერძო თანამშრომლობის პროექტს სხვა პროექტებისგან არსებითად განასხვავებს.[32]
კანონის მე-5 მუხლის თანახმად, საჯარო და კერძო თანამშრომლობა ეფუძნება გამჭვირვალობის პრინციპს, რაც საჯარო და კერძო თანამშრომლობის პროექტის შესახებ ინფორმაციის საჯარო ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას გულისხმობს, ხოლო მე-16 მუხლი დამატებით ადგენს, რომ საჯარო და კერძო თანამშრომლობის პროექტის, აგრეთვე მისი შემუშავებისა და განხორციელების შესახებ ინფორმაცია საჯაროა, გარდა საქართველოს კანონმდებლობით საიდუმლო ინფორმაციისთვის მიკუთვნებული დოკუმენტაციისა.
ამდენად, გარდა ხელშეკრულების და გარემოსდაცვითი ინფორმაციის საჯაროობის მოთხოვნისა, ამ ტიპის მასშტაბური პროექტების შემთხვევაში მნიშვნელოვანია, საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი იყოს სახელმწიფოს მიერ პროექტის ეკონომიკური მიზანშეწონილობის შეფასებაც. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც პროექტი ეფუძნება სახელმწიფო მიწის ფართომასშტაბიან გადაცემას და სახელმწიფოს უშუალო მონაწილეობას. ამგვარი შეფასება, როგორც წესი, მოიცავს პროექტის მოსალოდნელი ეკონომიკური სარგებლის, ფისკალური შედეგების, დასაქმების ეფექტის, ინფრასტრუქტურული დანახარჯების და შესაძლო რისკების ანალიზს. მხოლოდ ინვესტიციის საერთო მოცულობაზე მითითება, ბუნებრივია, არ იძლევა შესაძლებლობას შეფასდეს, ქმნის თუ არა პროექტი ნამდვილ საზოგადოებრივ ღირებულებას და რამდენად აღემატება მისი სარგებელი ალტერნატიული განვითარების შემთხვევაში მისაღებ სიკეთეს. ამ ეტაპზე საჯაროდ ხელმისაწვდომი ინფორმაციის საფუძველზე, არ იკვეთება, არსებობდა თუ არა პროექტთან დაკავშირებით ეკონომიკური ანალიზი, რომელიც შეაფასებდა სახელმწიფოს მიერ გადაცემული რესურსების ღირებულებას, მოსალოდნელ საჯარო სარგებელს და რისკებს - პროექტის შეუსრულებლობის ან შეფერხების შემთხვევაში.
სამწუხაროდ, “იგლ-ჰილს”-ის პროექტის ხელშეკრულების დახურულობა იზოლირებული შემთხვევა არ არის და საზოგადოებრივი მნიშვნელობის ინფორმაციის და დოკუმენტაციის გაუმჭვირვალობის უფრო ფართო, სისტემური კრიზისის მორიგი გამოვლინებაა, რაზეც ბოლო წლებში მკვეთრად გაუარესებული საჯარო ინფორმაციის გაცემის სტატისტიკა და მიმდინარე წლის აპრილში ღია მმართველობის პლატფორმიდან საქართველოს გარიცხვაც მიუთითებს.[33]
3. საზოგადოების გამორიცხვა გადაწყვეტილების მიღების პროცესიდან
პროექტის მასშტაბის და მოსალოდნელი სოციალური და გარემოსდაცვითი გავლენების გათვალისწინებით, კიდევ უფრო პრობლემურია ის გარემოება, რომ საზოგადოებას პროექტის შემუშავების ადრეულ ეტაპზევე არ ეძლევა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობის შესაძლებლობა, როგორც ამას ადამიანის უფლებების საერთაშორისო სტანდარტები მოითხოვს. საქართველოს კონსტიტუცია ადგენს, რომ გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღებაში მონაწილეობის უფლება უზრუნველყოფილია კანონით.[34] სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის 25 მუხლი განამტკიცებს, საჯარო მნიშვნელობის საკითხებზე („საჯარო საქმეები“) გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობის უფლებას. ადამიანის უფლებათა კომიტეტის განმარტებით, „საჯარო საქმეები“ განიმარტება ფართოდ და მოიცავს საჯარო უფლებამოსილების განხორციელების სხვადასხვა გამოვლინებას, მათ შორის, ადმინისტრაციულ უფლებამოსილებებს.[35] “გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის შესახებ” ორჰუსის კონვენცია (შემდგომში, „ორჰუსის კონვენცია“, „კონვენცია“) მოითხოვს, რომ გარემოსდაცვით საკითხებზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესში უზრუნველყოფილი უნდა იყოს საზოგადოების მონაწილეობა.[36] საქართველოს „გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსის“ შესაბამისად, „იგლ ჰილს“-ის პროექტი, როგორც მასშტაბური ურბანული განვითარების პროექტი, უნდა დაექვემდებაროს გარემოზე ზემოქმედების შეფასების და მასთან დაკავშირებულ საზოგადოების მონაწილეობის პროცედურებს.[37]
გარემოსდაცვით საკითხებზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობის უფლება საქართველოში, დიდწილად, განიმარტება როგორც მხოლოდ გარემოზე ზემოქმედების შეფასების (შემდგომში, ასევე, „გზშ“) პროცედურის ნაწილი და შესაბამისი უწყებები ხშირად ეყრდნობიან არგუმენტს, რომ სხვადასხვა გადაწყვეტილების (ამ შემთხვევაში, მთავრობის მიერ ხელშეკრულების მოწონება) წინსწრებით მიღება პრობლემა არაა, რადგან საზოგადოების მონაწილეობა უზრუნველყოფილი იქნება მომდევნო, გზშ ეტაპზე. სინამდვილეში, ორჰუსის კონვენციით გათვალისწინებული მონაწილეობის პროცედურის გზშ-სთან გაიგივება და, შესაბამისად, საზოგადოების მონაწილეობის მხოლოდ ამ ეტაპით შემოფარგვლა, იმთავითვე მცდარი და კონვენციასთან შეუსაბამოა. სინამდვილეში, საზოგადოებრივი მონაწილეობის უზრუნველყოფის ვალდებულება შეიძლება გავრცელდეს სხვადასხვა გარემოსდაცვითი მნიშვნელობის გადაწყვეტილებაზე.[38] მთავარი კითხვა მდგომარეობს იმაში, საქართველოს მთავრობის მიერ კომპანიასთან გასაფორმებელი ხელშეკრულების მოწონება და შესაბამისი განკარგულების გამოცემა წარმოადგენს თუ არა იმგვარი მნიშვნელობის გადაწყვეტილებას, რაც კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილი მონაწილეობის ვალდებულების ამოქმედების წინაპირობაა.
კონვენციის საზედამხედველო ორგანოს, შესაბამისობის კომიტეტის შეფასებით, აღნიშნული საკითხი უნდა გადაწყდეს ეროვნული კონტექსტის და თითოეული გადაწყვეტილების იურიდიული ძალის გათვალისწინებით.[39] გადაწყვეტილება, რომელიც თავისი არსით, ინდივიდუალური ხასიათისაა და რომელიც დეველოპერს კონკრეტულ ტერიტორიაზე, კონკრეტული პირობებით პროექტის განხორციელების უფლებას აძლევს,[40] როგორც წესი, ჩაითვლება ამგვარ გადაწყვეტილებად. მოცემულ შემთხვევაში აშკარაა, რომ განკარგულება, რომლითაც საქართველოს მთავრობამ მოიწონა საინვესტიციო ხელშეკრულება, რომელიც, თავის მხრივ, პროექტის საკვანძო პარამეტრებს და მხარეთა შეთანხმების შინაარსს შეიცავს, არსებითი მნიშვნელობის გადაწყვეტილებაა და მისი დახურულ კარს მიღმა მიღება, არღვევს საზოგადოების მონაწილეობის უფლებას.
საზოგადოების ეფექტური, ნამდვილი მონაწილეობა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როდესაც მიიღება საწყისი გადაწყვეტილებები და როდესაც ყველა ოფცია ღიაა, მათ შორის, არსებობს პროექტზე უარის თქმის შესაძლებლობაც.[41] სამწუხაროდ, მასშტაბურ პროექტებზე უკვე ტენდენციად იქცა, რომ მთავრობა ინვესტორთან ხელშეკრულებას აფორმებს დახურულ კარს მიღმა, საზოგადოების მონაწილეობის გარეშე, ასაიდუმლოებს ხელშეკრულებას, ხოლო მოგვიანებით, როდესაც აწყდება საზოგადოების წინააღმდეგობას, ცდილობს, იგი ძალის გამოყენებით ჩაახშოს ან სხვაგვარად გაანეიტრალოს მოსახლეობის პროტესტი.[42]
დასკვნა
ამდენად, აშკარაა, რომ „იგლ-ჰილს“-ის პროექტი სერიოზულ ეჭვებს ბადებს როგორც საქართველოს კანონმდებლობასა და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობის, ისე საჯარო, საზოგადოებრივი ინტერესის დაცვის თვალსაზრისით.
პირველ რიგში, პროექტის შემუშავებისას უხეშად დაირღვა გამჭვირვალობის და საჯაროობის მოთხოვნები. „საინვესტიციო ხელშეკრულების“, „პარტნიორთა შეთანხმების“ და პროექტთან დაკავშირებული სხვა დოკუმენტაციის სრულად კომერციულ საიდუმლოებად მიჩნევა შეუთავსებელია როგორც საქართველოს ადმინისტრაციულ და გარემოსდაცვით კანონმდებლობასთან, ისე ორჰუსის კონვენციასთან. კერძოდ, კომერციული საიდუმლოება ვერ იქნება ინფორმაციის გაცემაზე უარის თქმის ავტომატური საფუძველი, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ინფორმაციის მიმართ არსებობს მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესი. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაც ადასტურებს, რომ სახელმწიფო მიწების განკარგვასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები საზოგადოებრივი კონტროლის საგანი უნდა იყოს, ხოლო მათი გასაიდუმლოება შესაძლოა წარმოადგენდეს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციით დაცული გამოხატვის თავისუფლების დარღვევას.
ამასთანავე, უნდა აღინიშნოს, რომ მსგავსი გასაიდუმლოება მხოლოდ და მხოლოდ ხელს უწყობს პროექტის ირგვლივ დამატებითი შეკითხვებისა და სპეკულაციების გაჩენას. „იგლ-ჰილს“-ის ხელშეკრულებების კომერციულ საიდუმლოებად გამოცხადებით იმთავითვე გამოირიცხა ინფორმირებული, ფაქტებზე დაფუძნებული საზოგადოებრივი დებატების შესაძლებლობა, რითაც დაზიანდა საჯარო ინტერესი.
დამატებით, ასევე, უნდა დაისვას შეკითხვა, რამდენად მიზანშეწონილია, ურბანული განვითარების ის მიმართულება, რომელსაც ეს პროექტი განასახიერებს. დანარჩენი ქალაქის სოციალური ქსოვილისგან მოწყვეტილი დახურული სამეზობლოები ხელს უწყობს სივრცით სეგრეგაციას მდიდრებსა და ღარიბებს შორის, აღრმავებს უთანასწორობას და ძირს უთხრის სოციალურ სოლიდარობას. ეს შეკითხვა რელევანტურია, მით უფრო, იმ ფონზე, რომ ამგვარი განკერძოების ტენდენცია, საქართველოში მხოლოდ საცხოვრებელი კომპლექსებით არ შემოიფარგლება და ვრცელდება სხვა სერვისებზეც, მათ შორის, სკოლებსა და ბაღებზეც. შედეგად, ვიღებთ მდგომარეობას, როდესაც ის სოციალური ჯგუფი, რომელიც ფლობს ძალაუფლებას და რესურსებს, ეტაპობრივად ტოვებს საერთო სივრცეებსა და ინსტიტუტებს. „იგლ ჰილს“-ის პროექტიც ამ დინამიკის კიდევ უფრო უხეში გაგრძელებაა, როდესაც სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული უნიკალური მიწები, რომელსაც მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი და ეკოლოგიური დატვირთვა აქვს, კერძო „ელიტურ“ საცხოვრებელ კომპლექსად იქცევა, რომელიც, უძრავი ქონების ღირებულების გათვალისწინებით, მოსახლეობის უმრავლესობას ჩანაფიქრშივე გამორიცხავს.
სქოლიო და ბიბლიოგრაფია
[1]ერთ-ერთი პოლიტიკოსის მიერ მედიაში გავრცელებული, არაოფიციალური ინფორმაციით, განმახორციელებელი კომპანიის კაპიტალში მიწის ნაკვეთების შეტანის წინაპირობა არაბული მხარის მიერ დაგეგმილი კომპლექსების არქიტექტურული პროექტების მომზადებაა.
[2] პროექტის სტრუქტურასთან დაკავშირებული კრიტიკისთვის ვრცლად იხილეთ მთის ამბები, „როგორ მოვიპაროთ $2 მილიარდი“ - ლევან ნადიბაიძე კრწანისისა და გონიოს პროექტებზე“, 14 თებერვალი, 2026, ხელმისაწვდომია: https://mtisambebi.ge/news/item/1833.
[3] იქვე.
[4] კომპანიასთან დაკავშირებული სხვა საკამათო პროექტების შესახებ ვრცლად იხილეთ მთის ამბები, „რა (არ) ვიცით არაბული „იგლ ჰილსის“ პროექტების შესახებ“, 6 დეკემბერი, 2025 წელი, ხელმისაწვდომია: https://mtisambebi.ge/news/item/1826.
[5] მაგალითისთვის, იხ., Lemanski, Charlotte (2004) The new apartheid? The spatial implications of fear of crime in Cape Town, South Africa, Environment and Urbanization, ხელმისაწვდომია: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/095624780401600201.
[6] Spatial segregation and the right to adequate housing Report of the Special Rapporteur on adequate housing as a component of the right to an adequate standard of living, and on the right to non- discrimination in this context, 10 November 2022, A/HRC/49/48, ხელმისაწვდომია: https://docs.un.org/en/A/HRC/49/48.
[7] Bislev, Sven. "Privatization of Security as Governance Problem: Gated Communities in the San Diego Region." Alternatives: Global, Local, Political 29, no. 5 (2004): 599, HeinOnline.
[8] Spatial segregation and the right to adequate housing Report of the Special Rapporteur on adequate housing as a component of the right to an adequate standard of living, and on the right to non- discrimination in this context, 10 November 2022, A/HRC/49/48, ხელმისაწვდომია: https://docs.un.org/en/A/HRC/49/48, პარაგრაფი 23.
[9] Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights, 15 May 2018, E/2018/57, ხელმისაწვდომია: https://docs.un.org/en/e/2018/57.
[10] Sheridan Bartlett, Diana Mitlin and David Sattertwaite, “Urban inequities”. Available at www.equityforchildren.org/wp-content/uploads/2013/11/sherry-Barlet-Urban-Inequalities.pdf.
[11] Caldeira PR (1996) Fortified enclaves: The new urban segregation, Public Culture 8, ხელმისაწვდომია: https://housingchallenges.wordpress.com/wp-content/uploads/2018/10/caldeira-teresa-1996-fortified-enclaves.pdf.
[12] Burgess, Rod (2009) Violence and the fragmented city, in Falu, Ana (ed) Women in the City: On Violence and Rights, Women and Habitat Network of Latin America, ჩამოსატვირთად ხელმისაწვდომია: https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=http://www.sitiosur.cl/publicaciones/Coediciones/sur-women_in_the_city.pdf&ved=2ahUKEwibsYSKj5iVAxUw1wIHHb2nIoEQFnoECBkQAQ&usg=AOvVaw1qJ35PTjHksw0C8KfelsCz.
[13] წერილში ასევე აღნიშნულია, რომ „ორივე პროექტი პრიორიტეტად ისახავს ბუნებრივი ჰაბიტატებისა და ბიომრავალფეროვნების დაცვას, აგრეთვე შავი ზღვის სანაპიროზე მიგრირებადი ფრინველების ადგილების შენარჩუნებას, მდგრადი დიზაინის, მიწისა და სანაპირო ზონის პასუხისმგებლობიანი მართვის და ხელუხლებელი ლანდშაფტების დაცვის გზით.“
[14] საქართველოს კანონი „საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი“, მუხლი 27(1).
[15] Human Rights Committee, 11-29 July 2011, General comment No. 34, Article 19: Freedoms of opinion and expression, ხელმისაწვდომია: https://www.ohchr.org/sites/default/files/english/bodies/hrc/docs/gc34.pdf.
[16] Österreichische Vereinigung v. Austria (Application no. 39534/07), ხელმისაწვდომია: https://hudoc.echr.coe.int/fre#{%22itemid%22:[%22001-139084%22]}.
[17] Leshchenko v. Ukraine (2021) (Applications nos. 14220/13 and 72601/13), ხელმისაწვდომია: https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-207416%22]}.
[18] ონლაინგამოცემა „მთის ამბების“ მიერ მიმდინარე წლის 1 მაისს გავრცელებული ცნობით, ეკონომიკის სამინისტრომ დოკუმენტების მიწოდებაზე მათაც უარი უთხრა, ხოლო პასუხად მედია გამოცემამ ხელშეკრულებების გასაიდუმლოება სასამართლოში გაასაჩივრა.
[19] კონვენცია “გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის შესახებ”, მუხლი 2, პუნქტი 3(ბ), ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/document/view/1210443?publication=0.
[20] UNECE, Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-makingand Access to Justice in Environmental Matters (Aarhus Convention), The Aarhus Convention: An implementation guide, გვ. 53, ხელმისაწვდომია: https://unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/Publications/Aarhus_Implementation_Guide_interactive_eng.pdf.
[21] კონვენცია “გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის შესახებ”, მუხლი 2, პუნქტი 3(ბ), ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/document/view/1210443?publication=0.
[22] UNECE, Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-makingand Access to Justice in Environmental Matters (Aarhus Convention), The Aarhus Convention: An implementation guide, გვ. 54, ხელმისაწვდომია: https://unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/Publications/Aarhus_Implementation_Guide_interactive_eng.pdf.
[23] იქვე.
[24] იქვე, 88.
[25] საქართველოს კანონი „სამრეწველო ემისიების შესახებ“, მუხლი 2(თ).
[26] კონვენცია “გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის შესახებ”, მუხლი 4, პუნქტი 4, ბოლო პარაგრაფი, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/document/view/1210443?publication=0.
[27] ECE/MP.PP/C.1/2009/2/Add.1, para. 30 (c).
[28] საჯაროდ ხელმისაწვდომი ინფორმაციის საფუძველზე, ამ ეტაპზე უცნობია მიიჩნია თუ არა საქართველოს მთავრობამ პროექტი „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის“ პროექტად. ამასთან, ამ ქვეთავში მოცემული მსჯელობის ლიმიტაციას წარმოადგენს ის გარემოება, რომ ხელშეკრულება და მასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია დახურულია, რის გამოც მოკლებული ვართ შესაძლებლობას უფრო ნიუანსურად შევაფასოთ პროექტის ბუნება „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შუქზე.
[29] მიწის ნაკვეთების გადაცემა ხდება პროექტის განმახორციელებელი კომპანიის შპს „იგლ ჰილს საქართველოს“ კაპიტალში უძრავი ქონების შეტანით, საინვესტიციო ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ყველა წინაპირობის დადგომის შემთხვევაში (საქართველოს მთავრობის განკარგულების 5(ბ) პუნქტი), რომელთა რაობა, ხელშეკრულების გასაიდუმლოების გამო, ჩვენთვის უცნობია.
[30] „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 28-ე მუხლი ჩამოთვლის სახელმწიფოს მხარდაჭერის სახეებს, რაც ამა თუ იმ პროექტს კანონის მოქმედების სფეროში აქცევს. მათ შორისაა, „მიწის გადაცემა ან/და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული ნებართვებისა და ლიცენზიების გაცემა საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ შემთხვევებში.“ (მუხლი 28, პუნქტი 1(ვ)).
[31] პროექტს აქვს „ინსტიტუციური საჯარო და კერძო თანამშრომლობის პროექტის“ ნიშნები, რადგან სახელმწიფო და კერძო მონაწილეობით დაფუძნდა ახალი ერთობლივი საწარმო, რომელიც პროექტის განმახორციელებელია. ინსტიტუციური საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის პროექტის შემუშავებისა და განხორციელების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2018 წლის 17 აგვისტოს #426 დადგენილების 29-ე მუხლი.
[32] იხ. International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank, Public-Private Partnerhsips, Reference Guide, 2017, ხელმისაწვდომია: https://ppp.worldbank.org/sites/default/files/202408/PPP%20Reference%20Guide%20Version%203.pdf.
[33] ორგანიზაციიდან საქართველოს გარიცხვა მოჰყვა 2024 წლის მაისში, OGP-ის მხრიდან საქართველოსთვის გაცემული შემდეგი რეკომენდაციების შეუსრულებლობას: 1. იმ კანონმდებლობის გაწვევა, რომელიც სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციების, მედიისა და მოწყვლადი ჯგუფების გამოხატვისა და გაერთიანების თავისუფლებას ხელს უშლის, არის დისკრიმინაციული ან მასტიგმატიზებელი მათ მიმართ; 2. გამოხატვისა და შეკრების თავისუფლების, სამოქალაქო საზოგადოების სივრცის დაცვა, და ფიზიკური თუ ვერბალური თავდასხმების გარეშე მათი ფუნქციონირების უზრუნველყოფა. საქართველო არის რიგით მე-9 ქვეყანა, რომელმაც OGP-ს წევრობა შეუწყდა.
[34] იხ., საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 29, ნაწილი 1.
[35] General comment adopted by the Human Rights Committee under article 40, paragraph 4, of the International Covenant on Civil and Political Rights. UN. Human Rights Committee, 57th session, 1996. მე-5 აბზაცი. ხელმისაწვდომია: https://digitallibrary.un.org/record/221930?v=pdf#files.
[36] კონვენცია “გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის შესახებ”, მუხლი 6, პუნქტი 1, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/document/view/1210443?publication=0.
[37] უფრო ზუსტად, კოდექსის მე-2 დანართის თანახმად, 10 ჰექტარზე მეტი განაშენიანების ფართობის მქონე ურბანული განვითარების პროექტები (II დანართი, პუნქტი 9.2) ჯერ ექვემდებარება სკრინინგის პროცედურას, ხოლო შემდეგ, შესაბამისი გადაწყვეტილების შემთხვევაში - ასევე სკოპინგის და გარემოზე ზემოქმედების ანგარიშების (გზშ) მომზადებას, რასაც თან ახლავს შესაბამისი ანგარიშების საჯარო განხილვები.
[38] UNECE, Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-makingand Access to Justice in Environmental Matters (Aarhus Convention), The Aarhus Convention: An implementation guide, გვ. 128, ხელმისაწვდომია: https://unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/Publications/Aarhus_Implementation_Guide_interactive_eng.pdf.
[39] ECE/MP.PP/C.1/2006/4/Add.2 (Findings and recommendations with regard to communication ACCC/C/2005/11 concerning complianceby Belgium), para. 29.
[40] UNECE, Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-makingand Access to Justice in Environmental Matters (Aarhus Convention), The Aarhus Convention: An implementation guide, გვ. 124, ხელმისაწვდომია: https://unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/Publications/Aarhus_Implementation_Guide_interactive_eng.pdf.
[41] კონვენცია “გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის შესახებ”, მუხლი 6, პუნქტი 4, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/document/view/1210443?publication=0.
[42] გარემოსდამცველების წინააღმდეგ ხელისუფლების მიერ გამოყენებული მეთოდებისა და სტრატეგიების შესახებ იხილეთ სოციალური სამართლიანობის ცენტრის ვრცელი ანგარიში: „ხელისუფლების მიდგომები გარემოსდაცვითი წინააღმდეგობების მიმართ – უგულებელყოფა, დისკრედიტაცია და რეპრესია“, 2025, ხელმისაწვდომია: https://socialjustice.org.ge/ka/products/khelisuflebis-midgomebi-garemosdatsviti-tsinaaghmdegobebis-mimart-ugulebelqofa-diskreditatsia-da-represia.
