“ქართულმა ოცნებამ” 2025 წლის ოქტომბერში, განათლების სისტემის ფართომასშტაბიანი რეფორმა დაიწყო, რომელიც აკადემიური სფეროს და დარგის პეციალისტების ჩართულობის გარეშე შემუშავდა.[1]

ნაჩქარევად განხორციელებული ცვლილებების ფონზე, “ქართული ოცნების” განათლების სამინისტრომ ყურადღების მიღმა დატოვა ეთნიკური უმცირესობები. მიუხედავად იმისა, რომ რეფორმის კონცეფციის დოკუმენტსა და მის გარშემო არსებულ ოფიციალურ რიტორიკაში საუბარია განათლების ხარისხის ზრდასა და სისტემის ოპტიმიზაციაზე, წარმოდგენილ კონცეფციაში ეთნიკური უმცირესობების სპეციფიკური საჭიროებები პრაქტიკულად არ არის ასახული, რაც თავისთავად ქმნის სამართლებრივი სიცხადისა და თანასწორობის პრობლემას.

ამასთან, უმაღლესი განათლების მიმდინარე რეფორმის კომპონენტები, როგორებიცაა ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტის პრინციპზე დაფუძნებით, მოთხოვნადი სასწავლო გაუქმება ან/და მათზე მისაღები ადგილების შემცირება, ეთნიკური უმცირესობებში მეორე ყველაზე მოთხოვნადი უნივერსიტეტის, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროგრამების დრამატული შემცირება და ფაქტობრივი გაუქმება და რეგიონული უნივერსიტეტების მთელი რიგი პროგრამების გაუქმება, მკვეთრად აუარესებს ეთნიკური უმცირესობების წვდომას უმაღლეს განათლებაზე. რეფორმა განსაკუთრებით დააზიანებს ფინანსურად ყველაზე მოწყვლად აბიტურიენტებს და აბიტურიენტ და სტუდენტ გოგონებს, რომლებსაც რეფორმის შედეგად დამატებითი ბარიერები შეექმნებათ უმაღლეს განათლებაზე წვდომაში. 

1+4 საგანმანათლებლო პროგრამა

არაქართულენოვანი სკოლებისა და სექტორების მოსწავლეები ხარისხიანი განათლების წვდომის თვალსაზრისით მრავალი გამოწვევის წინაშე დგანან, როგორებიცაა ინფრასტრუქტურის, ხარისხიანი სახელმძღვანელოებისა და საკმარისი კვალიფიციური მასწავლებლის, მათ შორის ბილინგვური განათლების პედაგოგების ნაკლებობა.[2]

2009 წლიდან ხორციელდება ეგრეთწოდებული1+4 საგანმანათლებლო პროგრამა, რომლის მიზანია გაზარდოს ეთნიკური უმცირესობების ხელმისაწვდომობა საქართველოში უმაღლეს განათლებაზე და ხელი შეუწყოს ეთიკური უმცირესობების სოციალურ ინტეგრაციას. პროგრამის ფარგლებში, აზერბაიჯანულენოვან, აფხაზურენოვან, სოხმურენოვან და ოსურენოვან აბიტურიენტებს ეროვნული გამოცდების ფარგლებში ზოგადი უნარების გამოცდის მშობლიურ ენაზე ჩაბარების შესაძლებლობა აქვთ. აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი აბიტურიენტებისთვის, პროგრამა უნივერსტიტეტებში 5-5%-იან კვოტებს ითვალისწინებს, აფხაზურენოვანი და ოსურენოვანი აბიტურიენტებისთვის კი 1-1%-იან კვოტებს.[3] ეროვნული გამოცდების ჩაბარების შემდგომ სტუდენტები ქართულ ენაში მომზადების ერთ წლიან პროგრამას გადიან, რომლის წარმატებით დასრულების შემთხვევაში კი, იმავე უნივერსიტეტის მათ არჩეულ ფაკულტეტზე ირიცხებიან. სტუდენტებისთვის ასევე არსებობს სახელმწიფო სასწავლო გრანტი, რომლითაც 2024 წლამდე 100-100 აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი სტუდენტი ფინანსდებოდა, 2024-25 აკადემიური წლის შემდეგ კი 200-200 სტუდენტი ფინანსდება.[4]

პროგრამა თავიდან განიხილებოდა როგორც დროებითი მხარდაჭერის ინსტრუმენტი, თუმცა პრაქტიკამ აჩვენა, რომ მასზე მოთხოვნა და პროგრამის ეფექტიანობა წლების განმავლობაში გაიზარდა. არაქართულენოვანი ეთნიკური უმცირესობების წევრთათვის საქართველოში უმაღლეს განათლებაზე წვდომის გაზრდასთან ერთად, პროგრამა მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ეთნიკური უმცირესობების ენობრივი კომპეტენციების ამაღლებისა და სოციალური ინტეგრაციის კუთხითაც. სოციალური სამართლიანობის ცენტრისა და სოციალური კვლევისა და ანალიზის ინსტიტუტის უახლესი კვლევის[5] თანახმად, გამოკითხულ პროგრამის მონაწილე კურსდამთავრებულთა მხოლოდ 1.2%-ს არ გაუუმჯობესდა ქართული ენის ცოდნა ერთწლიანი ქართულ ენაში მომზადების კურსის შედეგად, 11.4% პროცენტს კი საშუალოდ გაუუმჯობესდა ქართულ ენაზე მეტყველების, წერისა და კითხვის კომპეტენციები. მეორე მხრივ, გამოკითხულთა 9.3%-მა აღნიშნა, რომ ერთწლიანი კურსის გავლის შედეგად, სრულყოფილად დაიწყო ქართულ ენაზე მეტყველება, 18,3%-მა კურსის დასრულების შემდეგ სრულყოფილად დაიწყო არა მხოლოდ მეტყველება, არამედ ქართულ ენაზე წერა და კითხვაც, 29%-ს არა კურსმა არა მხოლოდ ქართულ ენაზე გამართულად საუბრის,  წერის და კითხვის უნარები შესძინა, არამედ ქართულ ენაზე აკადემიური მასალის დამუშავების უნარებიც, 30,8%-მა კი განაცხადა, რომ კურსის დასრულების შედეგად შეუძლია არა მხოლოდ ქართულენოვანი აკადემიური მასალის დამუშავება, არამედ ქართულენოვანი აკადემიური პროდუქტის (კვლევის ანგარიში, რეფერატი და ა.შ.) შექმნაც.[6]

ასევე, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა პროგრამის კურსდამთავრებულების აქტიურად ჩართვა სკოლებში დამხმარე მასწავლებლებად, რაც ადგილობრივი თემების მხრიდან მაღალი მიმღებლობითა და ნდობით ხასიათდებოდა და ნაწილობრივ ამსუბუქებდა მასწავლებელთა დეფიციტის პრობლემას.

პროგრამის წარმატების დამადასტურებელ ყველაზე თვალსაჩინო ინდიკატორს ქართულ ენაში მომზადების პროგრამაზე ბენეფიციართა ჩარიცხვის აბსოლუტური მაჩვენებელია. საერთო ჯამში, პროგრამის ამოქმედებიდან (2010 წ.) დღემდე, პროგრამაზე 14,000-მდე აბიტურიენტი ჩაირიცხა, საწყის წელთან შედარებით ბენეფიციართა წლიური რაოდენობა დაახლოებით 11-ჯერ არის გაზრდილი.[7] ბოლო წლებში, პროგრამის ფარგლებში, ქართულ ენაში მომზადების პროგრამაზე ყოველწლიურად დაახლოებით 1,500 აბიტურიენტი ირიცხება.[8]

ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლებისთვის უნივერსიტეტისა და პროფესიის არჩევის პროცესი მრავალფაქტორულია და მნიშვნელოვნად არის განსაზღვრული როგორც საგანმანათლებლო ინსტიტუციის რეპუტაციითა და ხარისხის აღქმით, ისე გეოგრაფიული და ეკონომიკური ხელმისაწვდომობით. “ქართული ოცნების” რეფორმა, მნიშვნელოვან პრობლემებს შექმნის ეთნიკური უმიცრესობებისთვის, რომელთაც უმაღლესი განათლების მიღება სურთ. განსაკუთრებით პრობლემურია რეფორმით გათალისწინებული თბილისის დეკონცენტრაციის და ერთი ქალაქი - ერთ ფაკლუტეტის პრინციპების დანერგვა, რომლებიც გავლენას ახდენს როგორც 1+4 პროგრამის მოქმედ, ისე მომვალ სტუდენტებზე.

ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლებისთვის განათლებაზე ხელმისაწვდომობის შემცირების რისკები

რეფორმის გავლენა ქართული ენაში მომზადების კურსის მოქმედ სტუდენტებზე

2026 წლის 21 თებერვალს, უმაღლესი განათლების სისტემის მიმდინარე რეფორმის ფარგლებში, განათლების მინისტრის მოადგილემ, ზვიად გაბისონიამ ახალქალაქში სტუდენტებთან შეხვედრისას, აღნიშნა რომ: 1+4 პროგრამა გაგრძელდება და აბიტურიენტებს კვლავ ექნებათ სახელმწიფოს მხარდაჭერა ქართული ენის ცოდნის გასაღრმავებლად და საბაკალავრო პროგრამებზე სწავლის წარმატებით გასაგრძელებლად.^[9] თუმცა, ამ ფონზე ბევრ,  განსაკუთრებით იმ უნივერისტეტებში,  სადაც 1+4 პროგრამის სტუდენტებს მაღალი კონტიგენტი სწავლობს, საბაკალავრო პროგრამის არჩევის პრობლემა 2026-2027 სასწავლო წელსვე დადგება, რადგან შესაძლოა მათ უნივერსიტეტებს აღარ ჰოქნდეთ იმ აკადემიური პროგრამების განხორციელების უფლება, რომელბზეც სწავლასაც გეგმავდნენ უნივერსიტეტის არჩევისას.^[10] ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, რომელშიც მთლიანობაში მისაღები სტუდენტების რაოდენობა შარშანდელი 4,207 იდან 300-ამდე მცირდება. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი 1+4-ის პროგრამის სტუდენტებს შორის მეორე ყველაზე მოთხოვნადი უნივერსიტეტია (მათ შორის ხარისხიანი ქართულ ენაში მომზადების პროგრამის, ტუტორიუმის პროგრამის განხორციელების და შედარებით ინკლუზიური გარემოს გამო) და იქ 1+4 პროგრამის სტუდენტების 20% სწავლობს.[11] ამ კუთხით ასევე აღსანიშნავია სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტიც, რომელიც ეთნიკური უმცირესობებით მჭიდროდ დასახლებულ რეგიონში მდებარეობს და რომელშიც რეფორმის შედეგად, 2026-2027 აკადემიური წლიდან მხოლოდ პედაგოგიური, აგრონომიული და ვეტერინარული მიმართულებები რჩება. პროგრამების გაუქმების შედეგ სტუდენტებს დრამატულად უმცირდებათ მათსავე უნივერსიტეტებში სწავლის გაგრძელების შესაძლებლობა და მათ დიდ ნაწილს სხვა უნივერსიტეტების პროგრამის არჩევა მოუწევს.

საქართველოს მთავრობის 26 თებერვლის დადგენილებით,^[12] ქართულ ენაში მომზადების კურსის უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში დადგენილ მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობიდან დამატებითი გამონაკლისი დაწესდა სტუდენტებისთვის,  რომლებიც ერთიანი ეროვნული გამოცდების საფუძველზე ჩაირიცხნენ სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაზე(1+4 პროგრამა)  და რომლებიც 2025-2026 სასწავლო წელს ამავე პროგრამის დასრულების შემდგომ, სწავლას განაგრძობენ სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ბაკალავრიატის, ვეტერინარიის ინტეგრირებული სამაგისტრო, დიპლომირებული მედიკოსის/სტომატოლოგის საგანმანათლებლო პროგრამით. ბრძანების თანახმად, თუ სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას, არ აქვს იმ საგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელების უფლება, რომელზე სწავლის გაგრძელებაც სურს სტუდენტს, აღნიშნული პირი უფლებამოსილია, სწავლა განაგრძოს ნებისმიერ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, რომელსაც 2026-2027 სასწავლო წელს უფლება აქვს, განახორციელოს პირისათვის სასურველი საგანმანათლებლო პროგრამა.

ეს დადგენილება ვერ პასუხობს მაგალითად სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქართულ ენაში მომზადების პროგრამის მოქმედი სტუდენტების გამოწვევას, სადაც რეგიონში მხოლოდ ერთი უნივერსიტეტია და მაგალითად სტუდენტები რომლებიც იურიდიული მიმართულებით გეგმავდნენ სწავლას, დილემის წინაშე დადგებიან: მათ მოუწევთ ან უარი თქვან სასურველ სპეციალობაზე, ან სხვა ქალაქის უნივერსიტეტში ჩააბარონ, რაც ისედაც ფინანსურად მოწყვლადი სტუდენტებისთვის კიდევ ერთი დამატებითი ბარიერი იქნება და საბოლოოდ, სასურველი განათლებისა და კარიერის არჩევა, კიდევ უფრო დამოკიდებული გახდება შესაბამის ფინანსურ შესაძლებლობებზე. სამცხე-ჯავახეთის უნივერსიტეტის შემთხვევაში, ეს პრობლემა მომავალ წლებშიც შესაბამისად აქტუალური იქნება უნივერსიტეტის კამპუსების ახალციხესა და ახალქალაქში მდებარეობის გამო.

ასევე, აღსანიშნავია, რომ რეგიონს მიღმა, სხვა ქალაქში სწავლის გაგრძელების აუცილებლობა, ფინანსური ტვირთის გარდა, გოგონა აბიტურიენტებს დამატებით სხვა პრობლემებსაც შეუქმნის. გაერთიანებული ერების ბავშვთა ფონდის (UNICEF) საქართველოს ანგარიშებში აღნიშნულია, რომ ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში გოგონების განათლებაზე ხელმისაწვდომობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ოჯახური დამოკიდებულებებზე, უსაფრთხოების აღქმასა და საცხოვრებელი ადგილის სიახლოვეზე.[13] კვლევები მიუთითებს, რომ ოჯახები უფრო ხშირად უშვებენ გოგონებს სასწავლებლად იმ შემთხვევაში, თუ უნივერსიტეტი მდებარეობს საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს, ან შესაძლებელია ყოველდღიური გადაადგილება სახლიდან. ამასთან ტერიტორიული სიშორე და საცხოვრებლის ქირაობის საჭიროება ზრდის როგორც ფინანსურ, ასევე კულტურულ და სოციალური კონტროლის რისკებს, რაც ზოგიერთ შემთხვევაში გოგონებისთვის უმაღლეს განათლებაზე უარის თქმის საფუძველი ხდება.

1+4 პროგრამის მომავალი სტუდენტები 

პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ეთნიკური უმცირესობების აბიტურიენტთა უდიდესი უმრავლესობა არჩევანს თბილისსა და სამცხე-ჯავახეთში არსებულ უნივერსიტეტებზე აკეთებდა – 2010 წლიდან 2022 წლამდე პროგრამის ფარგლებში ქართულ ენაში მომზადების კურსზე აბიტურიენტთა სულ მცირე 97%-მა თბილისისა და სამცხე-ჯავახეთის (7%) უნივერსიტეტებში ჩააბარა.[14] ქუთაისის, ბათუმის, გორის და სხვა ქალაქების უნივერსიტეტები ეთნიკური უმცირისობებში ნაკლები პოპულარობით სარგებლობდა. სტუდენტების ამ არჩევანს, უნივერსიტეტების ზოგადი რეპუტაციის მიღმა სოციალური და გეოგრაფიული ფაქტორები განაპირობებს.

პირველ რიგში, აღსანიშნავია, რომ ეთნიკური უმცირესობები ეკონომიკურად და სოციალურად მოწყვლად ჯგუფს წარმოადგენენ, შესაბამისად, სწავლის სრული დაფინანასების მოპოვების შემთხვევაშიც კი, ქირის და სხვა საყოფაცხოვრებო ხარჯები სტუდენტებს მძიმე ფინანსურ ტვირთად აწვებათ.  ეკონომიკური პრობლემები, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიზეზია, რის გამოც 1+4 პროგრამაზე ჩარიცხულ სტუდენტთა მხოლოდ დაახლოებით 30% ახერხებდა ბაკალავრის ხარისხის მოპოვებას.[15]

თბილისის უნივერსიტეტებში აკადემიურ პროგრამებზე მისაღები ადგილების შემცირებით და ქუთაისის ალტერნატიულ საგანმანათლებლო ცენტრად ქცევით  სოციალურად დაუცველი და რეგიონებში მცხოვრები ახალგაზრდები მაღალი ალბათობით ვერ შეძლებენ მათთვის სასურველი ფაკულტეტის არჩევას,  სწორედ იმის გამო, რომ ეს შესაძლოა დიდი ხარჯებთან იყოს დაკავშირებული. ამ ფონზე მათ მოუწევთ არჩევანის გაკეთება სასურველ ფაკულტეტსა და ზოგადად უმაღლესი განათლების მიღებას შორის. საქართველოს კონტექსტში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თბილისის ფაქტორი. თბილისთან ტერიტორიული სიახლოვის გამო მარნეულისა და ქვემო-ქართლის სხვა მიმდებარე მუნიციპალიტეტების სტუდენტები ხშირად ახერხებენ ყოველდღიურ გადაადგილებას თბილისში საცხოვრებლის ქირაობის გარეშე, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს განათლებისთის საჭირო ფინანსურ ტვირთს. გარდა ამისა, დედაქალაქში შრომის ბაზარი გაცილებით მრავალფეროვანი და ინკლუზიურია, რაც სტუდენტებს შესაძლებლობას აძლევს სწავლის პარალელურად დასაქმდნენ სწავლის გადასახადის თუ საყოფაცხოვრებო ხარჯების დასაფარად.  ახალგაზრდების დასაქმება სწავლის პარალელურად განსაკუთრებით გავრცელებულია ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლებს შორის, რადგან ოჯახების ფინანსური რესურსები ხშირად შეზღუდულია. რეგიონულ უნივერსიტეტებში გადამწყვეტი ფაქტორია საცხოვრებელთან სიახლოვე, მაგალითად, სამცხე-ჯავახეთის უნივერსიტეტში არსებული 36 ადგილი მუდმივად ივსებოდა, რაც ტერიტორიული სიახლოვის მნიშვნელობაზე მიუთითებს.[16]

საგანმანათლებლო ცენტრების სხვა ქალაქებში კონცენტრაცია, ხელმისაწვდომობის სტრუქტურასაც შეცვლის. განათლების მისაღებად საცხოვრებლის ქირაობის, ტრანსპორტის დამატებითი ხარჯის და სამუშაოს დატოვების ვალდებულების შემთხვევაში, მნიშვნელოვანი ფაქტორია სოციო-ეკონომიკური სტატუსი. სოციალურად დაუცველი და რეგიონებში მცხოვრები ახალგაზრდები აღმოჩნდებიან რთული არჩევანის წინაშე: აირჩიონ სასურველი ფაკულტეტი სხვა ქალაქში და გაზარდონ ფინანსური რისკი, თუ დარჩნენ ხელმისაწვდომ ვარიანტზე, რომელიც შესაძლოა არ შეესაბამებოდეს მათ პროფესიულ ინტერესებს. ფორმალურად ნეიტრალური სისტემა, პრაქტიკაში სტუდენტების შერჩევას მათი ფინანსური შესაძლებლობების მიხედვით ახდენს.

გარდა ამისა, 1+4 პროგრამის მოქმედი და ყოფილი სტუდენტები აღნიშნავენ, რომ თბილისში სწავლას ასევე აადვილებს მხარდაჭერის არაფორმალური ქსელების (მაგ. მეგობრები, ნათესავები) არსებობა, რომლებიც უმცირესობების სოციალური და კულტურული გარიყულობის კონტექსტში, ახალჩარიცხულ სტუდენტების ახალ გარემოსთან ადაპტაციას და არაფორმალურ ეკონომიკურ მხარდაჭერას (მაგ. დროებით საცხოვრებლად დარჩენა) უზრუნველყოფს. როგორც ზემოთ აღინიშნა, საგანმანათლებლო დაწესებულების საცხოვრებელთან ახლოს მდებარეობა, ხშირად მნიშვნელოვნად განაპირობებს გოგონების წვდომას განათლებაზე, რაც თბილისის შემთხვევაშიც მნიშვნელოვანი გარემოებაა დედაქალაქის ეთნიკური უმცირესობებით მჭიდროდ დასახლებულ ქვემო ქართლთან სიახლოვის გამო.

კვლევები აჩვენებს, რომ უნივერსიტეტის პრესტიჟულობა არა მხოლოდ სიმბოლურ მნიშვნელობას ატარებს, არამედ აღიქმება როგორც დასაქმების უკეთესი პერსპექტივის წინაპირობა. ამ კონტექსტში განსაკუთრებით მიმზიდველია დედაქალაქში მოქმედი უნივერსიტეტები, როგორიცაა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი და ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, რომლებიც ტრადიციულად ასოცირდება მაღალი აკადემიური ხარისხისა და შრომის ბაზარზე კონკურენტუნარიანობის შესაძლებლობებთან. მაგალითისთვის, ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელ სტუდენტებში მაღალი მოთხოვნა არსებობდა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი-ის ქართული ენაში მომზადების ერთწლიან პროგრამაზე, რომელიც 1+4-ის მოდელის ფარგლებში ფუნქციონირებდა და განსაკუთრებულად შედეგიანად ითვლებოდა როგორც ენობრივი, ისე აკადემიური ადაპტაციის თვალსაზრისით. პროგრამის პოპულარობა რამდენიმე ფაქტორით აიხსნება: აკადემიური ხარისხი, თანამედროვე მეთოდოლოგია, სტუდენტზე ორიენტირებული სწავლება და ის ფაქტი, რომ უნივერსიტეტი მდებარეობს თბილისში, რაც სტუდენტებისთვის ქმნიდა როგორც საგანმანათლებლო, ისე დასაქმების რეალურ შესაძლებლობებს. ილიაუნის პროგრამაზე ქართული ენის სწავლება პარალელურად ამზადებდა სტუდენტებს აკადემიური წერის, კრიტიკული აზროვნებისა და საუნივერსიტეტო კულტურისთვის. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში წარმოდგენილი იყო როგორც სოციალური და ჰუმანიტარული, ისე ბიზნესის, განათლების და საბუნებისმეტყველო მიმართულებები, რაც 1+4-ის სტუდენტებს ფართო არჩევანს აძლევდა ენის პროგრამის დასრულების შემდეგ.

ამ ფონზე, ილიაუნისთვის მხოლოდ პედაგოგიკის პროგრამისა და ABET აკრედიტაციის მქონე STEM სპეციალობების დატოვება, რა თქმა უნდა, შეამცირებს სტუდენტების არჩევანს, რაც ფაქტობრივად აუქმებს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში არსებულ ხარისხიან ენობრივ მხარდაჭერაზე ხელმისაწვდომობას. საერთაშორისო პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ ინტეგრირებული, აკადემიურ გარემოში განხორციელებული ენის პროგრამები მნიშვნელოვნად ზრდის უმაღლესი განათლების სისტემაში ეთნიკური უმცირესობების მონაწილეობისა და წარმატების მაჩვენებლებს. შესაბამისად, მსგავსი მოდელის შესუსტება შესაძლოა გრძელვადიან პერსპექტივაში აისახოს როგორც ჩარიცხვის, ისე დასრულების მაჩვენებლებზე.

სამართლებრივი ანალიზის ჭრილში საკითხი უკავშირდება ასევე განათლების კონსტიტუციურ უფლებასაც, რომელიც გულისხმობს არა მხოლოდ ფორმალურ, არამედ რეალურ ხელმისაწვდომობას. როდესაც რეფორმის შედეგად მცირდება პროგრამების გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა, იზღუდება არჩევანი და ჩნდება რისკი, რომ კონკრეტულ ჯგუფებს მოუწევთ საცხოვრებელი ადგილის შეცვლა ან დამატებითი ფინანსური ტვირთის აღება, ჩნდება კითხვა: არის თუ არა ასეთი ჩარევა პროპორციული ლეგიტიმური მიზნის მიმართ. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ 1+4 პროგრამა ისტორიულად შეიქმნა სწორედ იმ მიზნით, რომ ეთნიკური უმცირესობებისთვის მოეხსნა ენობრივი ბარიერი და გაეზარდა მათი ჩართულობა უმაღლეს განათლებაში. მისი ფაქტობრივი შემცირება ან ტერიტორიული რეორგანიზაცია ისე, რომ რეალურად შეიზღუდოს ხელმისაწვდომობა, შეიძლება   განათლების უფლების არაპროპორციული შეზღუდვად შეფასდეს.

მეორე მნიშვნელოვანი ასპექტი, რომელიც ასევე ეხება თანასწორობის პრობლემას, უკავშირდება ეთნიკური უმიცრესობებისთვის დამახასიათებელ ფაქტორებს. იმ შემთხვევაში თუ ცვლილებები პრაქტიკულად უფრო მძიმე ტვირთად დააწვება სოციალურად დაუცველ პირებს, რეგიონებში მცხოვრებ სტუდენტებს ან ქალებს, ჩნდება არაპირდაპირი დისკრიმინაციის რისკი. ფორმალურად ნეიტრალური გადაწყვეტილება, რომელიც რეალურად კონკრეტულ ჯგუფს აზარალებს, წინააღმდეგობაში მოდის თანასწორობის კონსტიტუციურ გარანტიებთან. ამ კონტექსტში სახელმწიფოს ეკისრება პოზიტიური ვალდებულება, უზრუნველყოს ისეთი გარდამავალი მექანიზმები და სოციალური გარანტიები, რომლებიც რეალურად შეინარჩუნებს განათლებაზე წვდომის თანაბარ შესაძლებლობას. ტერიტორიული პრინციპის შეცვლა და საგანმანათლებლო ცენტრის გადატანა ისეთ ქალაქში, რომელიც ისტორიულად არ ყოფილა სამიზნე არაქართულენოვანი აბიტურიენტებისთვის, პრაქტიკაში შეამცირებს პროგრამაში მონაწილეობის მაჩვენებელს, მიუხედავად იმისა, რომ კვოტები ფორმალურად შენარჩუნებულია. ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინოა იმ ფონზე, რომ ეთნიკური უმცირესობების სტუდენტების მობილიზაცია ძირითადად კონცენტრირებული იყო თბილისის უნივერსიტეტებში და რეგიონულ უნივერსიტეტებში, როგორიცაა სამცხე-ჯავახეთი, სადაც ტერიტორიული სიახლოვე მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა.

მიუხედავად სამინისტროს განცხადებისა, რომ 1+4 პროგრამა გაგრძელდება და სახელმწიფო მხარდაჭერა შენარჩუნდება, პრაქტიკაში კვლავ მრავალი კითხვა რჩება უპასუხოდ. გაურკვეველია, რა ფორმით და რა მასშტაბით გაგრძელდება პროგრამა, რა გარანტიები ექნებათ უკვე ჩარიცხულ სტუდენტებს და ისარგებლებენ თუ არა 1+4 პროგრამის სტუდენტები სახელმწიფო უნივერსიტეტებში უფასო განათლების შესაძლებლობით რასაც რეფორმა ითვალისწინებს, იმის ფონზე, რომ აქამდე, 1+4 პროგრამის ფარგლებში ჩარიციხულ სტუდენტებს არ ჰქონდათ შესაძლებლობა უფასოდ ესწავლათ სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულ უფასო ფაკულტეტებზე. ამასთან, კითხვები რჩება იმასთან დაკავშირებით თუ რამდენად მომზადებული ხვდება მაგ. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქართულ ენაში მომზადების პროგრამა 1+4 სტუდენტთა გაზრდილ ნაკადს, რომლებიც ჩვეულებრივ ილიას, სოხუმის და სხვა იმ სახელმწიფო უნივერსიტეტებში ჩააბარებდნენ, რომლებშიც რეფორმის შედეგად მთელი რიგი ადაკემიური პროგრამები გაუქმდა. ამ ვითარებაში ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელი ახალგაზრდებისთვის განათლებაზე რეალური არჩევანი შესაძლოა შემცირდეს, რაც, საბოლოოდ, გააღრმავებს სოციალურ უთანასწორობას და დაასუსტებს საზოგადოებრივ ერთიანობასა და შეჭიდულობას. თუ ახალი კონცეფციის მიხედვით, სახელმწიფო დაფინანსება მხოლოდ სახელმწიფო უნივერსიტეტებში ჩარიცხულ სტუდენტებზე გავრცელდება, გაურკვეველია, როგორ იქნება დაცული უკვე ჩარიცხული ან კერძო უნივერსიტეტში გადასული სტუდენტების მდგომარეობა. ამიტომ ნებისმიერი რეორგანიზაცია საჭიროებს სიღრმისეულ სამართლებრივ, სოციალური და საგანმანათლებლო შედეგების შეფასებას, რათა დაცული იყოს განათლების უფლება, თანასწორობა და სახელმწიფო ინტეგრაციის პოლიტიკის მიზნები.

მულტილინგვური განათლების პროგრამის გაუქმება

განათლების 2022-2030 წლების ერთიანი ეროვნულ სტრატეგიაში ვკითხულობთ, რომ უმაღლესი განათლების საფეხურზე მთავრობა წაახალისებს და მონიტორინგს გაუწევს სხვადასხვა კვოტის ფარგლებში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის ზრდისკენ მიმართულ საქმიანობას. ეთნიკურ უმცირესობათა წარმომადგენელი სტუდენტებისთვის პროგრამის შესაძლებლობების უფრო ეფექტიანად გამოყენების მიზნით მნიშვნელოვანია როგორც მისაღები პროცედურების განახლება, ასევე კვოტით განსაზღვრული მისაღები ადგილების რაოდენობისა და ხელმისაწვდომობის ზრდა. ამასთანავე, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები პასუხისმგებლობას აიღებენ პროგრამის ხარისხის შემდგომ გაუმჯობესებაზე.^[17]

სტრატეგიაში ხაზგასმულია ეთნიკური უმცირესობების განათლების პოლიტიკის ფართო ხედვა, რომელიც ეფუძნება ერთიანი პოლიტიკის გატარებას და უწყვეტი საგანმანათლებლო ჯაჭვის შექმნას (სკოლამდელი, ზოგადი, პროფესიული, უმაღლესი და ზრდასრულთა განათლება). სტრატეგიით იგეგმება სკოლამდელი და ზოგადი განათლების ეტაპებზე სახელმწიფო ენის სწავლების მიდგომების და მეთოდოლოგიის სრულყოფა; სასწავლო პროგრამების, რესურსების ხარისხის (მათ შორის ქართულის, როგორც მეორე ენის სახელმძღვანელოების), შესაბამისი კვალიფიკაციის პედაგოგებით უზრუნველყოფისა და სწავლების მეთოდიკის გაუმჯობესების პარალელურად, ქართული ენის სასწავლო პროგრამებში განსაზღვრულია საინტეგრაციო კომპონენტის, როგორც გამჭოლი თემის, გაძლიერება, ასევე ქართულ ენაზე სასაუბრო პრაქტიკული კომპონენტის სრულყოფა. სტრატეგიის პრიორიტეტებია: 1) სახელმწიფო ენისა და ინტეგრაციის მხარდაჭერა და 2) ხარისხიან განათლებაზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა.

ამ დოკუმენტით დეკლარირებული ერთერთი სტრატეგიული მიზანია სახელმწიფო ენის სრულფასოვანი ფუნქციონირების უზრუნველყოფა, რომლის ფარგლებშიც ამოცანადაა დასახული ქართული ენის ფლობის დონის ამაღლების ხელშეწყობა ფორმალური და არაფორმალური განათლების ყველა დონეზე.

ამ ფონზე განსაკუთრებით საყურადღებოა რომ ასევე მომავალი სასწავლო წლიდან უქმდება,  თსუ-ს მასწავლებლის მომზადების 300 კრედიტიანი,^[18]  ინტეგრირებული საბაკალავრო-სამაგისტრო საგანმანათლებლო პროგრამაც, რომელიც 2030-2031 წლამდე მილევად რეჟიმში გადავა.^[19] ეს პროგრამა ერთადერთია, რომელიც მიზნობრივად ამზადებს ორენოვან კადრებს არაქართულენოვანი სკოლებისთვის.

განმარტებითი ბარათის მიხედვით, მასწავლებლის მომზადების  ინტეგრირებული პროგრამა სწავლების უფრო ხანგრძლივ და ნაკლებად მოქნილი მოდელი იყო და მისი ამოღებით სისტემის ოპტიმიზაცია და  მოქნილი, მოთხოვნაზე ორიენტირებული  საგანმანათლებლო მოდელის გაძლიერება, მოხდება.  თუმცა,   როგორ გაიზომა პროგრამის ეფექტიანობა,  განმარტებით ბარათში მითითებული არ არის. ამ ეტაპისთვის ბილინგვური განათლების პროგრამა მასწავლებლის მომზადების პროგრამებისგან დამოუკიდებლად, განსხვავებული კურიკულუმით მიმდინარეობს. პროგრამის დაგეგმვასა და განხორციელებაში ჩართული აქტორები აღნიშნავენ, რომ სასურველი იქნებოდა პროგრამის უკეთესად დაკავშირება მასწავლებლის მომზადების პროგრამებთან, თუმცა საკითხი ძალიან კომპლექსურია - სასწავლო გეგმების სინქრონიზაციის, ისევე როგორც არაქართულენოვანი სკოლებისთვის მასწავლებელთა რესურსის მომზადების უნიფიცირებული სტრატეგიის შემუშავებისთვის საჭიროა მეტი რესურსის, ძალისხმევისა და პოლიტიკური ნების მობილიზაცია. დამხმარე მასწავლებლად პროგრამაში ჩართვის მსურველთა დიდი რაოდენობა, რომლებიც რიგ შემთხვევებში გაცილებით მეტია, ვიდრე ამ პროგრამის ფარგლებში შესაძლებელია დასაქმდეს, სწორედ 1+4 პროგრამის კურსდამთავრებულები არიან.  ეს გარემოება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ადგილობრივ თემთა მხრიდან ეთნიკური უმცირესობების წევრი მასწავლებლების მიმართ მიმღებლობაა მაღალია. მათი დამხმარე მასწავლებლად მუშაობა ასევე კარგი შესაძლებლობაა მასწავლებელთა საკადრო პრობლემების მოსაგვარებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მასწავლებლის სტატუსის მოპოვება დამატებით ძალისხმევასთანაა დაკავშირებული და დამატებით „ერთწლიანი მასწავლებლის მომზადების პროგრამის“ გავლას მოითხოვს, ეს პროგრამა მნიშვნელოვანი რესურსია ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლობისთვის, როგორც დასაქმების თვალსაზრისით, ისე სკოლებში სწავლის პროცესის გაუმჯობესების კუთხით.  ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა, რომელის მოგვარება დიდწილად სწორედ ამ პროგრამის მეშვეობით შეიძლება, სკოლებში სწავლის ხარისხის ამაღლებაა. მასწავლებელები, რომლებიც ეთნიკური უმცირესობით დასახლებულ რეგიონებში ასწავლიან ხშირად არ ფლობენ უმცირესობის ენას, რაც კომუნიკაციის ბარიერს ქმნის და სხვა ფაქტორებთან ერთად სკოლებში განათლების დაბალ ხარისხს განაპიროებებს.  პროგრამის მილევად რეჟიმში გადაყვანა, პირდაპირ ეწინააღმდეგება სამოქალაქო ინტეგრაციის 2021-2030 წლების სახელმწიფო სტრატეგიას. ამ პროგრამის შეწყვეტით მოსალოდნელია კადრების დეფიციტის გაღრმავება. გარდა ამისა, საფრთხის ქვეშ დგება თავად განათლების სამინისტროს მიერ ინიცირებული „ბილინგვური სწავლების პროექტიც“, რომელიც დღეს უკვე 200-ზე მეტ სკოლას მოიცავს.

როგორც აღინიშნა, მულტილინგვური განათლების პროგრამის გაუქმება დამატებით უკავშირდება სახელმწიფოს სტრატეგიულ ვალდებულებებს სამოქალაქო ინტეგრაციისა და სახელმწიფო ენის პოლიტიკის მიმართულებით. თუ პროგრამა, რომელიც მიზნობრივად ამზადებს ორენოვან კადრებს არაქართულენოვანი სკოლებისთვის, შეწყდება, ეს წინააღმდეგობაში მოვა იმ საჯარო პოლიტიკის დოკუმენტებთან, რომლებიც თავად სახელმწიფოს მიერ არის მიღებული. განსაკუთრებით იმ ფონზე, როდესაც სახელმწიფოს არ შემოუთავაზებია ახალი სტრატეგია, როგორ უნდა მოხდეს, ამ პროგრამის ინტეგრირება სხვა მონათესავე საგანმანათლებლო პროგრამებთან. სამართლებრივად მნიშვნელოვანია თანმიმდევრულობის პრინციპიც. 

დასკვნა

ზემოთ განხილული ცვლილებები აჩვენებს, რომ უმაღლესი განათლების მიმდინარე რეფორმა, მიუხედავად ოფიციალური მიზნებისა, რეალურად ქმნის მნიშვნელოვან რისკებს ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლებისთვის. პროგრამების გეოგრაფიული გადაადგილება, აკადემიური მიმართულებების შემცირება და საგანმანათლებლო ცენტრების კონცენტრაციის ცვლილება მნიშვნელოვნად ზღუდავს განათლებაზე რეალურ ხელმისაწვდომობას იმ ჯგუფებისთვის, რომლებიც უკვე აწყდებიან სოციალურ, ეკონომიკურ და ენობრივ ბარიერებს.

რეფორმის შედეგად იზრდება იმის ალბათობა, რომ ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელ ახალგაზრდებს მოუწევთ არჩევანის გაკეთება სასურველ პროფესიულ მიმართულებასა და ზოგადად უმაღლესი განათლების მიღებას შორის. განსაკუთრებით მოწყვლად მდგომარეობაში აღმოჩნდებიან სოციალურად დაუცველი სტუდენტები, რეგიონებში მცხოვრები ახალგაზრდები და გოგონები, რომელთა განათლებაზე ხელმისაწვდომობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული როგორც ფინანსურ შესაძლებლობებზე, ისე გეოგრაფიულ სიახლოვესა და ოჯახურ გარემოებებზე.

ამასთან, მულტილინგვური განათლების პროგრამის მილევად რეჟიმში გადაყვანა და ორენოვანი კადრების მომზადების მექანიზმების შესუსტება ეწინააღმდეგება სახელმწიფოს მიერ მიღებულ სტრატეგიულ დოკუმენტებს სახელმწიფო ენის პოლიტიკისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის სფეროში. მსგავსი ნაბიჯები არა მხოლოდ ამცირებს განათლების სისტემის ინკლუზიურობას, არამედ გრძელვადიან პერსპექტივაში ასუსტებს ინტეგრაციის პოლიტიკას და ზრდის სოციალური გამიჯვნის რისკებს.

სამართლებრივი თვალსაზრისით, ეს პროცესები აჩენს მნიშვნელოვან კითხვებს განათლების კონსტიტუციური უფლების რეალური განხორციელების, თანასწორობის პრინციპისა და სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულებების შესრულების შესახებ. ფორმალურად ნეიტრალური ცვლილებები, რომლებიც პრაქტიკაში არაპროპორციულად აზარალებს კონკრეტულ სოციალურ ჯგუფებს, შეიძლება შეფასდეს როგორც არაპირდაპირი დისკრიმინაციის რისკის შემცველი.

ამ ფონზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ განათლების სისტემაში მიმდინარე ცვლილებები განხორციელდეს სიღრმისეული სოციალური და სამართლებრივი გავლენის შეფასების საფუძველზე, აკადემიური სფეროსა და ადგილობრივი თემების ფართო მონაწილეობით. სახელმწიფოს პასუხისმგებლობაა, რეფორმის პროცესში უზრუნველყოს ისეთი გარდამავალი მექანიზმები და სოციალური გარანტიები, რომლებიც რეალურად შეინარჩუნებს და გააძლიერებს განათლებაზე თანაბარ წვდომას.

ინკლუზიური და ხელმისაწვდომი განათლების გარეშე შეუძლებელია როგორც სოციალური მობილობის გაძლიერება, ისე ქვეყნის დემოკრატიული განვითარება და საზოგადოებრივი ერთიანობის შენარჩუნება. სწორედ ამიტომ, განათლების რეფორმა უნდა ეფუძნებოდეს არა მხოლოდ სისტემის ოპტიმიზაციის მიზანს, არამედ თანასწორობის, ინტეგრაციისა და სოციალური სამართლიანობის პრინციპებს.

გაზიარება