შესავალი

2026 წლის 16 თებერვალს, პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა კომიტეტის სხდომაზე მეორე მოსმენით განიხილეს "გრანტების შესახებ" საქართველოს კანონში და სისხლის სამართლის კოდექსსა და სხვა საკანონმდებლო აქტებში შესატან ცვლილებათა პაკეტი, რომელიც „ქართულმა ოცნებამ“ იანვრის ბოლოს დააინიცირა.

ცვლილებების მეორე მოსმენით განხილული ვერსია რამდენიმე მნიშვნელოვან განახლებას ითვალისწინებს, რომელთა შორის ყველაზე საგანგაშო სისხლის სამართლის კოდექსში დაგეგმილი ცვლილებებია. ისინი ითვალისწინებს „ქართული ოცნების“ წევრთა მიერ პირველი მოსმენის დროს გაჟღერებულ შეთავაზებებს „ქართული ოცნების“ ხელისუფლების არაღიარების დასჯადობის თაობაზე. კერძოდ,

სისხლის სამართლის კოდექსს ემატება ახალი, 316¹ მუხლი სახელწოდებით - „ექსტრემიზმი საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების წინააღმდეგ“. ამ მუხლით, ჯარიმით, საზოგადოებისთვის სასარგებლო შრომით (400-დან 600 საათამდე“) ან თავისუფლების აღკვეთით ვადით 3 წლამდე დასჯადი ხდება საქართველოს მოქალაქის ან საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არ მქონე პირის მიერ კანონმდებლობის მასობრივად დარღვევისკენ, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებისადმი მასობრივად დაუმორჩილებლობისკენ, ამავე ორგანოების ალტერნატიული ორგანოების შექმნისკენ სისტემურად საჯარო მოწოდება, საქართველოს ხელისუფლების წარმომადგენლად სხვისი ან საკუთარი თავის თვითნებურად, საჯაროდ და სისტემატურად წარმოჩენა, ჩადენილი სხვა სისტემატური მოქმედება, თუ ზემოაღნიშნული რომელიმე მოქმედება მიმართულია საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების ან კონსტიტუციური ორგანოების არალეგიტიმურობის შესახებ აღქმის დამკვიდრებისკენ და აზიანებს საქართველოს ინტერესებს ან ქმნის მათი დაზიანების რეალურ საფრთხეს. ე.წ. „ექსტრემიზმის“ ჩადენისთვის იურიდიული პირი დაისჯება ჯარიმით ან ლიკვიდაციითა და ჯარიმით. ამასთან, სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის განსაზღვრისას დგინდება ახალი დამამძიმებელი გარემოება - საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების ან კონსტიტუციური ორგანოების არაღიარების მოტივით დანაშაულის ჩადენა. ამგვარი გარემოების არსებობისას სასჯელის ვადა მინიმუმ 1 წლით უნდა აღემატებოდეს ჩადენილი დანაშაულისთვის გათვალისწინებული სასჯელის მინიმალურ ვადას.

იურიდიულ საკითხთა კომიტეტის თავმჯდომარის, არჩილ გორდულაძის განცხადებით, „სამწუხაროდ, არსებობენ პირები, რომლებიც სისტემატურად და სისტემურად არ ცნობენ კონსტიტუციას და კონსტიტუციურ წყობას და თავიანთი ქმედებებით სუვერენიტეტს უქმნიან საფრთხეს და არ ცნობენ დემოკრატიის უმთავრეს პრინციპს, რომ საქართველოში ქართველი ხალხი იღებს გადაწყვეტილებას“.  ასევე, გორდულაძის მითითებით, „გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში აკრძალეს ერთ-ერთი ორგანიზაცია, ხოლო მისი თვითგამოცხადებული მეფე, რომელიც სახელმწიფო ინსტიტუციებს არ აღიარებდა სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მისცეს“.

სოციალური სამართლიანობის ცენტრის შეფასებით, სისხლის სამართლის კოდექსში შესატანი ზემოაღნიშნული ცვლილებები „ქართული ოცნების“ ავტოკრატიული შემობრუნების კიდევ ერთი, უმძიმესი ნაბიჯია, რომელიც არაორაზროვნად არღვევს საქართველოს კონსტიტუციას და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალს და მნიშვნელოვნად ემსგავსება რეგიონში სხვა ავტოკრატიული სახელმწიფოების კანონმდებლობას. ცვლილებები უგულებელყოფს სამართლებრივი სახელმწიფოს, სამართლებრივი სტაბილურობისა და განჭვრეტადობის პრინციპებს, არღვევს გაერთიანების, გამოხატვისა და აზრისა და რწმენის თავისუფლებებს. „ქართული ოცნების“ მიერ არჩეული საკანონმდებლო გზა მკაფიოდ მიუთითებს მათი მხრიდან სისხლის სამართლის კანონმდებლობის ბოროტად გამოყენებისა და პოლიტიზაციის სურვილს და განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებების მქონე პირების თვითნებურად დასჯის მაღალ რისკებს ქმნის. 

დამატებით, სრულად მანიპულაციურია  ,,ქართული ოცნების“ მცდელობა, სისხლის სამართლის კოდექსში შესატანი ცვლილებები დაუკავშიროს გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკაში, 2024 წელს კონკრეტული ორგანიზაციის ე.წ. ,,სამეფო გერმანიის“ აკრძალვის შემთხვევას. აღნიშნული საქმე როგორც ფაქტობრივი, აგრეთვე სამართლებრივი გარემოებებით არსებითად განსხვავდება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში შესატანი ცვლილებების შინაარსისგან. [1]

სისხლის სამართლის კოდექსში შესატანი ცვლილებები და სამართლებრივი განსაზღვრულობის პრინციპი

საქართველოს პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა კომიტეტის სხდომაზე განხილული კანონპროექტების მიხედვით, როგორც აღინიშნა, ცვლილება შედის საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 53-ე პრიმა მუხლში, რომელიც ზოგადი წესით განსაზღვრავს სასჯელის დამამძიმებელ გარემოებებს და მათ შორის წარმოადგენს სიძულვილის მოტივით ჩადენილი დანაშაულებისთვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დამძიმების სამართლებრივი საფუძველს. 

ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციის (ეუთო) მიერ „სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიების შესახებ“ შემუშავებულ სახელმძღვანელოში, სიძულვილით მოტივირებული დანაშაული განმარტებულია როგორც ქმედება, რომელიც  ჩადენილია იმის გამო, რომ მსხვერპლი, რეალურად ან სავარაუდოდ, მიეკუთვნება რომელიმე ჯგუფს, უმეტესად, რასის, რელიგიის, სექსუალური ორიენტაციის/გენდერული ეთნიკური წარმოშობის, ეროვნების, შეზღუდული შესაძლებლობების, პოლიტიკური შეხედულების ან სხვა ნიშნით.[2]  სიძულვილის მოტივის ანალოგიური განმარტების მცდელობას წარმოადგენს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 53-ე პრიმა მუხლის პირველი ნაწილი, რომელიც ადგენს, რომ დანაშაულის ჩადენა რასის, კანის ფერის, ენის, სქესის, სექსუალური ორიენტაციის ნიშნით, ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის შეუწყნარებლობის გამო, ასაკის, რელიგიის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულების, შეზღუდული შესაძლებლობის, მოქალაქეობის, ეროვნული, ეთნიკური ან სოციალური კუთვნილების, წარმოშობის, ქონებრივი ან წოდებრივი მდგომარეობის, საცხოვრებელი ადგილის ან დისკრიმინაციის შემცველი სხვა ნიშნით შეუწყნარებლობის მოტივით არის პასუხისმგებლობის დამამძიმებელი გარემოება ამ კოდექსით გათვალისწინებული ყველა შესაბამისი დანაშაულისთვის. აღნიშნულის გათვალისწინებით საქართველოს კანონმდებლობით ისედაც დასჯადია პოლიტიკური ან სხვა შეხედულებების გამო შეუწყნარებლობის მოტივით დანაშაულის ჩადენა და დამატებითი მოწესრიგების საჭიროება არ არსებობს. ამასთან ერთად, გაუგებარია რას გულისხმობს “ხელისუფლების არ აღიარების მოტივის” ქვეშ და როგორ შეიძლება მოხდეს მისი იდენტიფიცირება იმგვარად, რომ არ შეიზღუდოს გამოხატვს თავისუფლება.  შესაბამისად, აღნიშნული ცვლილება არსებითად ბუნდოვანი, განუსაზღვრელია და შეიცავს სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის თვითნებურად დაკისრების მაღალ რისკს.

აგრეთვე ბუნდოვანი და განუსაზღვრელია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 316-ე პრიმა მუხლის შინაარსი, ვინაიდან ნორმის დისპოზიციით გათვალისწინებული ცნებები, მისი ფართოდ განმარტების შესაძლებლობას იძლევა და მას ე.წ. „კაუჩუკის“ ნორმად აქცევს. კერძოდ, როგორც აღინიშნა, წარმოდგენილი ცვლილებებით დასჯადად ცხადდება საქართველოს მოქალაქის ან მოქალაქეობის არმქონე პირის მოწოდებები, თუ აღნიშნული მოწოდებები მიემართება:

• საქართველოს კანონმდებლობის მასობრივ დარღვევას;
• საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებისადმი მასობრივ დაუმორჩილებლობას;
• საქართველოს ხელისუფლების ალტერნატიული ორგანოების შექმნას.

ამასთან, ცვლილებების შესახებ პროექტში მითითებულია, რომ მსგავის მოწოდებები უნდა კეთდებოდეს “სისტემატურად” და “საჯაროდ”. კანონპროექტი არ შეიცავს მითითებას აღნიშნულ მოწოდებას უნდა მოჰყვეს თუ არა რაიმე შედეგი და ფაქტობრივად შედეგის დადგომის გარეშეც დანაშაულად აცხადებს, მაგალითად, საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევისკენ მიმართულ ნებისმიერ მოწოდებას. 

აღსანიშნავია, რომ  ცვლილებების პროექტის მიხედვით 316-ე პრიმა მუხლით ასევე დაისჯება „ამავე პირის მიერ საქართველოს ხელისუფლების წარმომადგენლად სხვისი ან საკუთარი თავის თვითნებურად, საჯაროდ და სისტემატურად წარმოჩენა“ და დაისჯება „ამავე პირის მიერ სხვა სისტემატური მოქმედებაც“, რომელიც:

• მიმართულია საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების ან კონსტიტუციური ორგანოების არალეგიტიმურობის აღქმის დამკვიდრებისკენ და აზიანებს საქართველოს ინტერესებს;
• ან ქმნის ინტერესების დაზიანების რეალურ საფრთხეს.

ამ შემთხვევაშიც, დასჯადად ცხადდება აბსოლუტურად ბუნდოვანი, განუსაზღვრელი შინაარსის მქონე ქმედებები. კერძოდ, გაუგებარია როგორ დგინდება მოქმედება რომელიც შეიძლება ამკვიდრებდეს კონსტიტუციური წყობილების ან კონსტიტუციურო ორგანოების არალეგიტიმურობის აღქმას, როგორ დგინდება მისი სისტემატიური ხასიათი, მაგალითად ორჯერადი ქმედება შეიცავს თუ არა სისტემატიურობის ნიშნებს, ან რა სივრცე (მათ შორის ადამიანთა რა რაოდენობა) შეიძლება იქნეს განმარტებული საჯაროობის კრიტერიუმის დასადასტურებლად. გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ ნორმა არ შეიცავს მითითებას აღნიშნული მოქმედებები საქართველოს რომელ ინტერესებს აზიანებს ან ქმნის ამ ინტერესების დაზიანების რეალურ საფრთხეს. 

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის  მე-7 მუხლი მოითხოვს განსაზღვრულობას სისხლის სამართალში. ეს ნიშნავს, რომ კონვენციის უფლებაში ნებისმიერი ჩარევის სამართლებრივი საფუძველი უნდა იყოს ადეკვატურად ხელმისაწვდომი და საკმარისად ზუსტად ჩამოყალიბებული, რათა პირს თავისი ქცევის რეგულირების საშუალება ჰქონდეს . პირს “უნდა შეეძლოს, თუ საჭირო იქნება, სათანადო კონსულტაციის მიღების გზითაც, რომ განჭვრიტოს, რამდენადაც ეს გონივრულია შესაბამის პირობებში, შედეგები, რასაც მოცემული მოქმედება გამოიწვევს”[3]. კანონიერების მოთხოვნა, შესაბამისად, არა მხოლოდ მოითხოვს, რომ არსებობდეს კონკრეტული სამართლებრივი წესი ან რეჟიმი, რომელიც უშვებს ჩარევას, არამედ აგრეთვე ვრცელდება კონკრეტული შიდასამართლებრივი ნორმის ხარისხზეც. როდესაც შიდა სამართალი ითვალისწინებს დისკრეციას, ის აგრეთვე უნდა ადგენდეს ამ დისკრეციის საზღვრებსაც[4].

სამართლის უზენაესობა და კანონიერების პრინციპების დაცვა სახელმწიფოს მხრიდან ძალაუფლების გამოყენების ლეგიტიმაციის წინაპირობაა. სამართლის უზენაესობის იდეა, რომელთა გარეშეც თანამედროვე სამართლებრივი სახელმწიფოები არ არსებობენ, ვიწრო განმარტების ფარგლებშიც, ძალაუფლების თვითნებურად, მიკერძოებულად გამოყენების პრევენციის მორალურ მიზანს ატარებს.[5]

შესაბამისად, ძალაუფლების თვითნებურად გამოყენების თავიდან აცილების მიზანზე საუბრობს ადამიანის უფლებების ევროპული სასამართლოც, როდესაც ის უფლებისშემზღუდველი კანონის ხარისხს ამოწმებს. სამართლის უზენაესობის ყველაზე მინიმალისტური თეორიებით კანონი უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ მოთხოვნებს: ის უნდა იყოს ზოგადი იმ გაგებით, რომ ის პირთა წინასწარ განუსაზღვრელ წრეს მიემართება (მიუკერძოებული და არა ტარგეტირებული ad hominem); საჯაროდ მიღებული; მომავალ ქმედებაზე ორიენტირებული; განჭვრეტადი; წინააღმდეგობრივი შინაარსისგან დაცლილი; შედარებით სტაბილური (მაგ. ყოველდღიურად არ უნდა იცვლებოდეს); მისი შესრულება შესაძლებელი უნდა იყოს; აღსრულება გამოკვეთილად არ უნდა დაშორდეს კანონის კეთილსინდისიერ განმარტებას.[6]

სამართლის უზენაესობის პრინციპი სისხლის სამართლის კონტექსტში დაზუსტებულ და გამკაცრებულ გამოხატულებას პოულობს კანონიერების პრინციპში, რომელიც თავისთავში რამდენიმე გარანტიას აერთიანებს. კერძოდ, კანონიერების პრინციპის თანახმად, პასუხისმგებლობის დამდგენი ნორმები საქართველოს პარლამენტის მიერ კანონის საფუძველზე მიიღება. თავის მხრივ, კანონიერების პრინციპი არ შემოიფარგლება კომპეტენტური ორგანოს განსაზღვრით და პასუხისმგებლობის დამდგენი ნორმებისთვის გარკვეულ ხარისხობრივ მოთხოვნებს აწესებს. კერძოდ, დაუშვებელია სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დადგენა კანონის უკუძალით, ბუნდოვანი (არაგანჭვრეტადი) ნორმის, ჩვეულებითი სამართლის და ნორმის ანალოგიის გამოყენებით. კანონიერების პრინციპი სამართლის უზენაესობის ზოგადი სტანდარტებისგან იმითაც განსხვავდება, რომ ის აბსოლუტურია. თუ არსებობს გამონაკლისები, როდესაც ახალმა კანონმა შეიძლება დაასანქციროს წარსულში ჩადენილი ქმედებები, პასუხისმგებლობის დადგენა მკაფიო კანონის გარეშე აბსოლუტური გარანტიაა და გამონაკლისებს არ ცნობს და მისგან გადახვევა დაუშვებელია საგანგებო მდგომარეობის დროსაც კი.[7] 

მოცემულ შემთხვევაში, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში შემავალი ცვლილებების პაკეტით წარმოდგენილია არსებითად ბუნდოვანი, შეფასებითი კატეგორიის მქონე ცნებები, რომელიც კონკრეტულ სისხლის სამართლებრივ ნორმას განუჭვრეტელად აქცევს.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებებითა და საერთაშორისო კანონმდებლობით დგინდება, რომ უფლების შეზღუდვის რისკის არსებობისას, კანონმდებელი/ნორმის დამდგენი ორგანო ვალდებულია, მიიღოს ‘ზუსტი, მკაფიო, არაორაზროვანი, განჭვრეტადი კანონმდებლობა (ნორმები)’, რომელიც კეთილსინდისიერი განმარტების პირობებში გამორიცხავს უფლებასთან შეუსაბამო განმარტების შესაძლებლობას.^[8] ნორმა უნდა იყოს საკმარისად განსაზღვრული არა მხოლოდ შინაარსის, არამედ რეგულირების საგნის, მიზნისა და მასშტაბების მიხედვით.^[9] საკონსტიტუციო სასამართლო ადგენს კანონმდებლის ვალდებულებას, საჯარო ხელისუფლება უზრუნველყოს სახელმძღვანელო მიმართულებებით, რომლებიც განჭვრეტადს ხდიან მის მიერ კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობას, აუცილებლობას თუ გარდაუვალობას, სისწორესა და მართლზომიერებას [..].^[10]

განჭვრეტადობის სტანდარტი კიდევ უფრო მკაცრია პასუხისმგებლობის დამდგენ ნორმებთან მიმართებით. საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, კანონმდებელი სისხლის სამართლის კანონმდებლობის განსაზღვრისას ვალდებულია მიიღოს ნორმა, რომელიც მაქსიმალურად ამცირებს მისი ინტერპრეტაციის ფარგლებში სასამართლოს მიერ განსხვავებული სამართლებრივი შედეგის დადგენის შესაძლებლობას.^[11] სასამართლოს სიტყვებით, ქმედების დასჯადად გამოცხადების შესახებ ექსკლუზიური უფლებამოსილება კანონმდებელმა ისე უნდა გამოიყენოს, რომ საშუალება არ მიეცეს სამართალშემფარდებელს, სამოსამართლეო პრაქტიკის საფუძველზე, თავად შექმნას სისხლისსამართლებრივად დასჯადი ქმედების შემადგენლობა.^[12] ამ ფორმით, განჭვრეტადობის სტანდარტი თვითნებური დევნისა და მსჯავრდების რისკის პრევენციას ემსახურება.^[13]

თვითნებობის თავიდან აცილებას უკავშირებს კანონის განჭვრეტადობის სტანდარტს ევროპული სასამართლოც,^[14] მით უფრო, ისეთ ნორმებთან მიმართებით, რომლებიც სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობის^[15] ან/და თავისუფლების აღკვეთის[16] საფუძველი შეიძლება გახდეს.

გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ დასახელებეული საკანონმდებლო ცვლილებები არ წარმოადგენს მნიშვნელოვან საჯარო ინტერესს, რაც მითითებული ქმედებების კრიმინალიზების საჭიროებას დაადასტურებდა. როგორც საკონსტიტუციო სასამართლო განმარტავს, სამართალდარღვევა არის პირის მიერ განხორციელებული იმგვარი ქმედება, რომელიც ეწინააღმდეგება საზოგადოების უმთავრეს ღირებულებებს, დამკვიდრებულ საჯარო წესრიგს, რომელთა დაცვის გარეშეც შეუძლებელია, იარსებოს პლურალისტულმა, დემოკრატიულმა და თავისუფალმა საზოგადოებამ.^[17] სასამართლოს თანახმად, კრიმინალიზება შესაბამისი საზოგადოებრივი სიკეთეების, ლეგიტიმური მიზნების დაცვის რეალური და ობიექტური აუცილებლობის გარეშე [...] ხელისუფლების ქმედებას აცლის კონსტიტუციურ საფუძველს [...].’^[18] ნებისმიერი სახის სასჯელს სასამართლო გამართლებულად მხოლოდ სამართლიანობის აღდგენის, ახალი დანაშაულის თავიდან აცილების და დამნაშავის რესოციალიზაციის მიღწევისთვის უშვებს.^[19] სასჯელი სამართალდარღვევის/დანაშაულის დადგენის გარეშე არ არსებობს და ლოგიკურია, რომ თავად სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაწესებაც საბოლოოდ სასჯელის მიზნებს უნდა ემსახურებოდეს. კრიმინალიზების შემთხვევებს მკაცრად ამოწმებს ევროპული სასამართლოც და განმარტავს, რომ ის ვიწროდ უნდა იყოს ფორმულირებული და ფართო ინტერპრეტაციის საშუალებას არ ტოვებდეს.^[20]

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, “ქართული ოცნების” მიერ არასაჭირო, განუჭვრეტელი სისხლისსამართლებრივი ნორმის შემოტანა სისხლის სამართლის კოდექსში სწორედ მისი არაკეთილსინდისიერად, ბოროტად და თვითნებურად გამოყენების არსებით საფრთხეს ჰქმნის.

სისხლის სამართლის კოდექსში შესატანი ცვლილებები და პოლიტიკური გამოხატვის შეზღუდვა

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-10 მუხლით დაცული გამოხატვის თავისუფლების განმარტებისას, ევროპული სასამართლო მუდმივად მიუთითებს, რომ პოლიტიკური გამოხატვა დაცვის ყველაზე მაღალი სტანდარტით სარგებლობს. აღნიშნული მუხლით დაცულია ისეთი გამოხატვაც, რომელიც „შეურაცხყოფს, შოკისმომგვრელია ან საზოგადოების აღშფოთებას იწვევს“.[21] ამასთან, პოლიტიკური გამოხატვის დაცვის ლიმიტები სახელმწიფოსთან მიმართებით ბევრად ფართოა, ვიდრე კერძო ინდივიდებთან დაკავშირებით.[22] და რაც მოცემულ შემთხვევაში ყველაზე რელევანტურია - კონსტიტუციური ცვლილებებისაკენ მოწოდება ან ხელისუფლების ლეგიტიმაციის კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენებას კი დაცულია გამოხატვის თავისუფლებით, თუკი მას თან არ ახლავს ძალადობა ან ძალადობისკენ მყისიერი მოწოდება.[23]

აღნიშნულისგან განსხვავებით, ინიციირებული ცვლილებები სისხლისსამართლებრივი წესით დასჯადად აცხადებს: ა) მოწოდებას მასობრივი დაუმორჩილებლობისკენ; ბ) ინსტიტუციების არალეგიტიმურობაზე საჯარო მითითებას გ) „ალტერნატიული ორგანოების“ შექმნას“ და, დ) სხვა სისტემურ ქმედებებს, რომლებიც მიზნად ისახავს არალეგიტიმურობის აღქმების შექმნას. ეს ქმედებები პირდაპირ უკავშირდება პოლიტიკურ დებატებსა და აზრთა გაცვლა-გამოცვლას ხელისუფლების კონსტიტუციურ ლეგიტიმაციაზე - გამოხატვა, რომელიც კონვენციის მე-10 მუხლით დაცული სიკეთეების ცენტრალური და უმნიშვნელოვანესი ნაწილია. გამოხატვის თავისუფლება, კონვენციის თანახმად არ იცავს იმგვარ პოლიტიკურ გამოხატვას, რომელიც არის მოწოდება ძალადობისკენ, შეიარაღებული დაპირისპირებისკენ და დემოკრატიული წესრიგისთვის აშკარა და მყისიერ საფრთხეს ქმნის. აღნიშნულისკან განსხვავებით კი, „ქართული ოცნების“ ინიციირებული ცვლილებებით განსაზღვრული „დანაშაულის“ შემადგენლობა კვალიფიკაციისთვის არ საჭიროებს ზემოაღნიშნული გარემოებების არსებობას, მხოლოდ „საჯაროობისა“ და „სისტემურობის“ ბუნდოვანი ტერმინებით შემოიფარგლება და ამგვარად არღვევს კონვენციის მე-10 მუხლს.

„მასობრივი დაუმორჩილებლობის“ ავტომატური კრიმინალიზება, პროპორციულობის საკითხის შეფასების გარეშე ასევე წინააღმდეგობაშია ევროპული კონვენციის მე-11 მუხლით დაცულ შეკრების თავისუფლებასთან. ეუთო/ოდირის მიერ შემუშავებული სახელმძღვანელო პრინციპები[24] მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლებაზე მიუთითებს, რომ:

• მშვიდობიანი სამოქალაქო დაუმორჩილებლობა შეიძლება ჩაჯდეს გაერთიანების თავისუფლების დაცულ სფეროში;
• სახელმწიფო ვალდებულია ითმინოს, გარკვეული ხარისხის დისკომფორტი და სერვისების შეჩერება;
• სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ზომები უნდა იყოს პროპორციული.

სამოქალაქო დაუმორჩილებლობა, თავისი არსით, გულისხმობს განზრახ საჯაროდ კონკრეტული სამართლებრივი ვალდებულებების დარღვევას გამოწვეულს პოლიტიკური ოპონირებით და შესაძლებელია გამოიხატოს კონკრეტული ადმინისტრაციული ზომების დაუმორჩილებლობით, ბოიკოტის, გაფიცვის, ბლოკადის, თანამშრომლობაზე უარის კამპანიების საჯარო მოწოდებებით.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მყარი პრაქტიკა მიუთითებს, რომ მშვიდობიანი პროტესტი არ შეიძლება შეიზღუდოს მხოლოდ იმ საფუძველზე, რომ ის სახელმწიფოს პოლიტიკას აყენებს ეჭვქვეშ. შესაბამისად, დაუმორჩილებლობაც ავტომატურად არ გამოირიცხება კონვენციის მე-11 მუხლით დაცული სფეროდან. შესაბამისად, თუკი სამოქალაქო დაუმორჩილებლობა - ძალადობის გარეშე - ავტომატურად კრიმინალიზებულია, როგორც ექსტრემიზმი, ის წინააღმდეგობაში მოდის კონვენციის მე-11 მუხლთან. მთავარი ფაქტორი ამ შემთხვევაში სახელმწიფოს მხრიდან დადგენილი შეზღუდვის პროპორციულობაა და არა ავტომატურად კრიმინალიზება.[25]

ამასთან, ამგვარი სიმძიმის შეზღუდვა იწვევს მსუსხავ ეფექტს სამოქალაქო ჩართულობისა და მონაწილეობისათვის, განსხვავებული აზრისთვის და ოპოზიციურად განწყობილი საზოგადოების ნაწილისათვის.

პოლიტიკური მოტივის კრიმინალიზება

საკანონმდებლო ინიციატივით განსაზღვრულია სასჯელის განსაზღვრისას გათვალსიწინებული დამამძიმებელი გარემოება -  „როდესაც დანაშაული მოტივირებულია კონსტიტუციური წესრიგისა და ორგანოების არაღიარების მოტივით“. აღნიშნული, მოტივზე დამყარებული დამამძიმებელი გარემოების არსებობა, როგორც ზემოთ აღინიშნა, ცნობილია სიძულვილის დანაშაულების დასჯადობის განსზღვრისას, თუმცა თუკი ამგვარი დანაშაულების ჩადენისას მოტივის განსაზღვრის მიზანი მოწყვლადი ჯგუფების დაცვაა ძალადობისა და დისკრიმინაციისაგან, ამ შემთხვევაში დაცული „ინტერესი“ თავად ხელისუფლების ძალაუფლებაა.

ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი[26] არ იცნობს სახელმწიფო ინსტიტუტების დაცვას კრიტიკისა და იდეოლოგიური ოპონირებისგან, როგორც ლეგიტიმურ მიზანს სასჯელის გაზრდისათვის, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ადგილი აქვს მყისიერ ძალადობას, ამგვარი ძალადობისკენ მოწოდებას ან/და რეალურ სახელმწიფო გადატრიალებას.[27] სხვაგვარი მიდგომა იმთავითვე შემხებლობაშია კონვენციის მე-9 მუხლით დაცულ აზრისა და რწმენის თავისუფლებასთან, ახდენს რა ინდივიდის პოლიტიკური შეხედულებების კრიმინალიზებას, მყისიერი ძალადობის საფრთხეების არარსებობის პირობებში. როდესაც ადამიანის სისხლის სამართლის წესით დასჯა და განსაზღვრული სასჯელი იზრდება არა მის მიერ ობიექტურად გამოწვეული ზიანით, არამედ მისი პოლიტიკური შეხედილებების გამო, სახელმწიფო ამ შემთხვევაში სჯის არა ქმედებას, არამედ პირის შეხედულებებსა და რწმენებს. ამასთან, პოლიტიკური მოტივის კრიმინალიზება სრულად ატრიალებს ადამიანის უფლებათა სამართლის ლოგიკას, რომლის მიხედვითაც სახელმწიფო არის ვალდებულებების ადრესატი და არა საზოგადოების კრიტიკისგან გაძლიერებული დაცვით მოსარგებლე სუბიექტი.

ევროპული სასამართლო ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ დემოკრატიულმა საზოგადოებებმა უნდა ითმინონ მწვავე პოლიტიკური ოპონირება. სხვა შემთხვევაში, შეზღუდვა წინააღმდეგობაში მოვა კონვენციის მე-9, მე-10 და მე -11 მუხლებთან და პროპორციულობის პრინციპთან. დამატებით გასათვალისწინებელია ისიც, რომ სასჯელის მინიმუმის გაზრდა ზღუდავს ამ ნაწილში სასამართლოს დისკრეციას და შესაძლოა საფუძველი დაუდოს არაპროპორციული სასჯელის შეფარდებას და კონვენციის დამატებით დარღვევას.

ბოლოს, აუცილებელია ხაზი გაესვას, რომ ცვლილებების ინიცირებამდე და ინიციირების პროცესში, ქვეყანაში არსებული მძიმე სოციალური და პოლიტიკური კონტექსტის გათვალისწინებით, ნათელია, რომ მოცემულ შემთხვევაში „ქართული ოცნების“ მიზანი არა ზოგადად კონსტიტუციური და დემოკრატიული წესრიგის დაცვა, არამედ საკუთარი ადგილობრივი და საერთაშორისო ლეგიტიმაციის კრიზისის პირობებში კანონის იარაღით ბრძოლაა. „ქართული ოცნების“ მმართველობის ლეგიტიმაციის კრიზისზე ქართულ საზოგადოებასა თუ საერთაშორისო დონეზე არსებული შეხედულებები არანაირად არ უკავშირდება ზოგადად დემოკრატიული და კონსტიტუციური წესრიგის არსებობის მიმართ პროტესტს. კონსტიტუციური წესრიგის დაცვის „ქართული ოცნების“ მიერ გაჟღერებული ინტერესი საზოგადოებას რეალურად ცრუ დილემას სთავაზობს, რადგან ოპოზიციურად განწყობილი საზოგადოება კონკრეტული პოლიტიკური პარტიის ძალაუფლებას და არა ზოგადად კონსტიტუციურ წესრიგს უპირისპირდება.

ე,წ, „ანტი-ექსტრემისტული“ კანონმდებლობა შედარებით პერსპექტივაში

სისხლის სამართლის მეშვეობით „კონსტიტუციური წესრიგის დაცვა“ იდეოლოგიური გამოწვევებისგან არ არის დამახასიათებელი კონსოლიდირებული დემოკრატიებისათვის. თუმცა ამგვარი რეგულირებები მრავლად გვხვდება ავტოკრატიულ სახელმწიფოებში და, როგორც მათი აღსრულების პრაქტიკა აჩვენებს, მიმართულია განსხვავებული აზრის, პოლიტიკური ოპოზიციის, სამოქალაქო ორგანიზაციებისა და დამოუკიდებელი მედიის წინააღმდეგ. „ანტი-ექსტრემისტული“ კანონმდებლობის მიღებისა და ამგვარად აღსრულების პრაქტიკა განსაკუთრებით ხშირად გვხვდება რეგიონში არსებულ ავტოკრატიულ სახელმწიფოებში.

• რუსეთის ფედერაციაში მოქმედი კანონი ექსტრემიზმის წინააღმდეგ

ე.წ. „ანტი-ექტრემისტული“ კანონი რუსეთის ფედერაციაში ჯერ კიდევ 2002 წელს მიიღეს. თუმცა დროთა განმავლობაში კანონი არაერთხელ შეიცვალა და ვენეციის კომისიის მიერ კრიტიკულად 2012 წლის მოსაზრებით შეფასდა,^[28] რადგან ამ პერიოდში დაიწყო კანონის მასობრივად გამოყენება არასამთავრობო ორგანიზაციების, ჟურნალისტების, უფლებადამცველების, ასევე სხვადასხვა რელიგიური ჯგუფების წინააღმდეგ. კომისიის მოსაზრებაში კრიტიკის მთავარი საგანი კანონის ბუნდოვანი ტერმინოლოგია გახდა. კომისიის შეფასებით, აღნიშნული კანონი უარყოფით გავლენას ახდენდა კონვენციის მე-9, მე-10 და მე-11 მუხლებით დაცულ ძირითად უფლებებზე. აღნიშულ უფლებებთან თავსებადობის შემოწმების თვალსაზრისით კი მნიშვნელოვანი იყო არამხოლოდ შეზღუდვების კანონით მოწერსიგება, არამედ თავად ამ კანონის განჭვრეტადობის ხარისხი. ამასთან, აღნიშნული კანონისთვის კომპლექსურად აუცილებელი იყო სისხლის სამართლის, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსების, ფედერალური უსაფრთხოების სამსახურის კანონის ერთობლივად ანალიზი, რაც კომისიამ აღნიშნა, თუმცა არ გაუკეთებია.

რუსეთის „ანტი-ექსტრემისტული“ კანონის პირველი მუხლი საკმაოდ ვრცელ ჩამონათვალს შეიცავს ქმედებებისას, რომელიც ექსტრემიზმად კვალიფიცირდება.^[29] მათი ნაწილის შემადგენლობა შეიცავს ქმედების განხორციელებას ძალადობით ან ძალადობის მუქარით. თუმცა ჩამონათვალში სხვაგვარი ქმედებებიცაა მითითებული, რაც უკვე 2012 წლის პერიოდისათვის, ვენეციის კომისიის მოსაზრებით, ზედმეტად ფართო შინაარსის იყო, აკლდა მკაფიოობა და სხვადასხვაგვარი ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას ქმნიდა. კომისიამ განაკუთრებულად პრობლემურად ჩათვალა ისეთი ბუნდოვანი ტერმინოლოგია, როგორიც იყო „ექსტრემისტული ორგანიზაცია“, „ექსტრემისტული ქმედებები“, „ექსტრემისტული მასალები“. ამგვარი ჩანაწერები, რომლებიც საკმარისად ცხადად არ იყო განმარტებული და თანაც ყველა შემთხვევაში თან არ ახდა ძალადობა ან ძალადობის მყისიერი საფრთხეები, კომისიის შეფასებით, სასამართლოსა და სამართალდამცავ ორგანოებს ფართო დისკრეციას ანიჭებდა და მათი თვითნებობის მაღალ რისკებს ქმნიდა. კანონის აღსრულების სპეციფიკური ინსტრუმენტები კი - პრევენციული გაფრთხილების მიცემა, განმეორებით შემთხვევაში ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობა, სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობის შემთხვევაში კი ორგანიზაციების (რელიგიური, საჯარო, უფლებადაცველი და მედია ორგანიზაციების) აკრძალვა ან/და ლიკვიდაცია, პრობლემური იყო გაერთიანებიასა და გამოხატვის თავისუფლებებთან მიმართებით. კომისიამ ხაზგასმით მიუთითა, რომ კანონმდებლობა, რომელიც ეხება ისეთ სენსიტიურ საკითხს როგორც ექსტრემიზმია და ამასთან შემხებლობა აქვს გამოხატვის გაერთიანებისა და აზრის თავისუფლებებთან და პასუხისმგებლობის მკაცრ ზომების ადგენს, განსაკუთრებით მკაცრად უნდა მიყვებოდეს კანონმდებლობის განჭვრეტადობისა და პროპორციულობის მოთხოვნებს, არ უნდა არღვევდეს კანონიერების, აუცილებლობისა და პროპორციულობის მოთხოვნებს.

 საინტერესო იყო ისიც, რომ კომისია კანონის განხილვისას მიუთითებდა მის ხელთ არსებულ ინფორმაციაზე, რომ მოსაზრების მომზადების პროცესში მას უკვე ჰქონდა ინფორმაცია ზემოაღნიშნული ბუნდოვანი ტერმინებისა და მის საფუძველზე არსებული კანონის თვითნებური და ფართო განმარტების შემთხვევებზე, როდესაც დევნის სუბიექტები ხელისუფლების მიმართ კრიტიკულად განწყობილი ინდივიდები, ორგანიზაციები და მედიები გახდნენ. ^[30]

2022 წლის ანგარიშში რუსეთის თაობაზე, ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო დეპარტამენტმაც მიუთითა „ანტი-ექსტრემისტული“ კანონმდებლობის გამოყენებაზე პოლიტიკური მიზნებისათვის, ინდივიდებისა და ორგანიზაციების წინააღმდეგ. სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრების შემთხვევაში ამ პირებს განსაკუთრებით მკაცრი პირობების ციხეებში ათავსებდნენ. 2020 წლის მონაცემებით მაგალითად, 145 ადამიანზე მეტი გაასამართლეს ამ კანონმდებლობით, მაშინ როდესაც მათი ქმედებები უკავშირდებოდა მშვიდობიან პროტესტს, გამოხატვის თავისუფლებას სოციალურ ქსელებში თუ საზოგადოებაში. ^[31] ასევე ექსტრემისტად ჩათვალეს და დახურეს არაერთი ორგანიზაცია და მედია. 2022 წლის ეუთო ოდირის შეფასების თანახმად, ექსტრემიზმის აღნიშნულ კანონის თავდაპირველ ვერსიაში „კონსტიტუციური წესრიგის საფუძვლების ძალადობრივი შეცვლა“ და „რუსეთის ფედერაციის ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა“ იყო ორი თანადროული ელემენტი, 2022 წლის ვერსიაში ეს ელემენტები გამოიყო და ძალადობრივი შეცვლა კანონიდან ამოიღეს.^[32]

2023-2024 წლებში უკრაინაში შეჭრის შემდეგ, რუსეთის „ანტი-ექსტრემისტული“ კანონმდებლობა და მისი გამოყენების მასშტაბები კიდევ უფრო გაფართოვდა, მათ შორის „ექსტრემისტულ“ მასალებზე ინტერნეტით წვდომა დაიბლოკა და შეიქმნა დაბლოკილი ვებგვერდების სია. ასევე მაგალითისათვის, 2024 წლის მარტში დააკავეს რამდენიმე ჟურნალისტი და ფოტოგრაფი, რომლებიც ალექსეი ნავალნის სასამართლო პროცესს, დაპატიმრებასა და შემდგომ მის დასაფლავებას აშუქებდნენ, როგორც „ექსტრემისტულ ასოციაციაში“ მონაწილეები, ბრალდებით, რომ ისინი ნავალნის ანტი-კორუფციული ფონდის საქმიანობაში იყვნენ ჩართულები. დაშინებისა და შეურაცხყოფის მსხვერპლები გახდნენ უცხოელი ჟურნალისტებიც იმავე ბრალდებებით. ^[33]

• ბელარუსში მოქმედი შეზღუდვები „სახელმწიფოს დისკრედიტაციაზე“ და ანტი-ექსტრემისტული კანონმდებლობა

გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ დამტკიცებული, ბელორუსში ადამიანის უფლებათა მდგომარეობაზე  სპეციალური მომხსენებლის მიერ მომზადებული 2023 ანგარიში^[34] ეხება ანტი-ტერორისტული და ანტი-ექსტრემისტული კანონმდებლობის გამოყენებას ქვეყანაში განსხვავებული აზრისა და ოპოზიციურად განწყობილი ინდივიდების თუ ორგანიზაციების გაჩუმების მიზნით.

პირველი რიგში უნდა აღინიშნოს, რომ ბელურისის „ანტი-ექსტრემისტული“ კანონმდებლობა, დღეის მდგომარეობით, სამართალდამცავ ორგანოებს საშუალებას აძლევს, მუქარის, დასჯისა თუ გაუქმების პოლიტიკა და პრაქტიკები განახორციელონ ხელისუფლების მიმართ კრიტიკულად განწყობილი იმ ინდივიდებისა და ორგანიზაციების მიმართ, რომლებსაც ხელისუფლება და სამთავრობო მედია წლების განმავლობაში მუდმივად მიზანში იღებდა „ანტი-სახელმწიფოებრივი ქმედებებისა და რიტორიკისათვის“. ბელორუსში ხელისუფლების ლეგიტიმაციის ეჭვქვეშ დაყენება ან სახელმწიფოს პოლიტიკის კრიტიკა, მათ შორის, ადამიანის უფლებებთან მიმართებით, დიდი ხანია სახელმწიფოსთვის საფრთხედ ითვლება. სახელმწიფოზე ინტერესებზე თავდასხმად და „კონსტიტუციური სისტემის ძალადობით ცვლილების“ მცდელობად მიიჩნევა ასევე ოპოზიციური ლიდერების მობილიზაციის ნებისმიერი მცდელობაც კი.

კანონი ექსტრემიზმის წინააღმდეგ, ბელორუსში, რუსეთის მსგავსად, 2002 წელს მიიღეს. „ექსტრემიზმის“ განმარტება 18-მდე კატეგორიის ქმედებას ჩამოთვლის, რომლებიც ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება, თუმცა, კანონის ენით, „ემუქრება ბელორუსიის დამოუკიდებლობას, ტერიტორიულ მთლიანობას, სუვერენიტეტს და კონსტიტუციური წყობილების საფუძვლებს“. სტანდარტული დანაშაულების (უკანონო შეიარაღებულ ფორმირებებში მონაწილეობა, ნაზისმის რეაბილიტაცია და ა.შ.) გვერდით არსებობს სხვა ისეთი ქმედებების ჩამონათვალი, რომლებიც ფორმულირებულია ზოგადად და იმდენად ბუნდოვნად, რომ მათი მიზანმიმართულად და შერჩევითად გამოყენება განსხვავებული აზრის ჩასახშობად ბოლო წლებში უკვე ფართო პრაქტიკა გახდა, განსაკუთრებით 2020 წლიდან. ეს ჩამონათვალი მშვიდობიან პროტესტს წარმოაჩენს, როგორც „მასობრივ არეულობას“, არჩევნების შედეგების გასაჩივრებას, როგორც „სახელმწიფო საარჩევნო კომისიის კანონიერი საქმიანობის ხელშეშლას“ და, რაც მთავრია, კანონით „ექსტრემისტის“ სტატუსის გავრცელება პირზე რეტროაქტიულად არის შესაძელებელი. სწორედ ამ კანონით გათვალისწინებულ ქმედებათა ჩამონათვალი - სახელმწიფო ძალაუფლების მიტაცება არაკონსტიტუციური მეთოდებით; ექსტრემისტული გაერთიანებების შექმნა და მათში მონაწილეობა, ექსტრემისტული საქმიანობის განხორციელება და მასში მონაწილეობა, ამ მიზნით ტრენინგების და მომზადების გავლა, ექსტრემისტული ინფორმაციის/ ბელორუსიის მადისკრედიტირებელი ინფომაციის გავრცელება; საჯარო პირების შეურაცხყოფა და ა.შ. - იქცა საფუძვლად ადამიანის უფლებების მასობრივი დარღვევების, მშვიდობიანი პროტესტის, განსხვავებული აზრის ჩახშობისათვის ქვეყანაში.

გაეროს სპეციალური მომხსენებლის შეფასებით, კანონის ეს ჩანაწერები იმდენად ბუნდოვანია, რომ წინააღმდეგობაში მოდის ადამიანის უფლებების საერთაშორისო მოთხოვნებთან განჭვრეტადობის, ასევე პროპორციულობის პრინციპების საპირისპიროდ. პრაქტიკაში „ექსტრემიზმის“ ამგვარი ფართო გაგება შესაძლებელია ინდივიდის ქმედებების ნებისმიერ ასპექტზე გავრცელდეს, შესაძლოა შეზღუდოს არამხოლოდ შეკრების, გაერთიანების, გამოხატვის და აზრის თავისუფლებები, არამედ ნებისმიერი სამოქალაქო საზოგადოებრივი აქტივობა. მაგალითისათვის, როგორც ანგარიში მიუთითებს, სამართალდამცავი ორგანოების დანაშაულებრივი ქმედებების კრიტიკა სასამართლო პრაქტიკით შესაძლოა ჩაითვალოს „ექსტრემიზმად“, მაშინ როდესაც ვთქვათ შემოწირულობების შეგროვება დამოუკიდებელი ჟურნალისთვის სასამართლოში დასაცავად შესაძლოა ჩაითვალოს „ექსტრემისტული აქტივობის დაფინანსებად“.

2021 წელს ლუკაშენკომ ხელი მოაწერა აღნიშნულ კანონში მორიგ ცვლილებებს, რომლითაც კანონის სუბიექტებზე არ ვრცელდება უდანაშაულობის პრეზუმფცია, შეჯიბრებითი პროცესი და სამართლიანი სასამართლოს უფლება. ამავდროულად პირის „ექსტრემისტად“ შერაცხვა შეუძლია შინაგან საქმეთა მინისტრს და სახელმწიფო უსაფრთხოების კომიტეტს, სასამართლო პროცედურის მიღმა. მინისტრთა კომიტეტის რეზოლუციით განისაზღვრა პროცედურა „ექსტრემისტული“ ორგანიზაციების, გაერთიანებების, ინდივიდუალური მეწარმეებისა და ინდივიდების სიების შედგენა-გამოქვეყნებაზე.  2023 წლის 1 ივლისის მონაცემებით, სიაში 3000 ზე მეტი სუბიექტი იყო შეტანილი.

საინტერესოა და ქართული რეალობისთვის ნიშანდობლივია ისიც, რომ ზემოაღნიშნულ სიაში არიან არამხოლოდ „ექსტრემისტები“ სისხლის სამართლის კოდექსის გაგებით, არამედ პირები „ექსტრემიზმთან დაკავშირებული“ სხვა დანაშაულებისათვის, როგორებიცაა მაგალითისათვის,

• ბელორუსიის დისკრედიტაცია,
• ცილისცამება ბელორუსიის პრეზიდენტის წინააღმდეგ,
• სახელმწიფოს ხელისუფლების წარმომადგენლის შეურაცხყოფა,
• მასობრივი დაუმორჩილებლობა,
• შემზღუდავი ზომების (სანქციების) გამოყენების ხელშეწყობა და სხვა ქმედება მიმართული ბელორუსის ეროვნული უსაფრთხოების წინააღმდეგ.

გარდა ინდივიდებისა, შინაგან საქმეთა მინისტრი აწარმოებს „ექსტრემისტული“ მასალების სიას, რომელიც ხელმისწვდომი მხოლოდ ბელორუსის ტერიტორიაზეა. ამგვარი მასალების ჩამონათვალი მნიშვნელოვნად იზრდება 2015 წლის, განსაკუთრებით კი 2020 წლის შემდგომ. მასალებში დღეის მდგომარეობით, მათ შორის, შედის ტელეგრამის ჩატები, იუთუბის არხები, უფლებადამცველი ორგანიზაციების ვებგვერდები, დამოუკიდებელი კავშირები, მედია, წიგნები, სიმღერები თუ სლოგანები. მასალის „ექსტრემისტულად“ გამოცხადება ხდება სასამართლოს მიერ სპეციალური დახურული პროცედურით. წინაპირობა კი არის საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლებისგან დაკომპლექტებული კომისიის შეფასება. ამასთან, ამგვარი მასალების გავრცელება ისჯება ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობით. გავრცელება კი გულისხმობს მათ შორის მათ გაზიარებას ჯგუფის ჩატში, პრივატულ მიმოწერაში, მოწონებით, კომენტარით, ჰაიპერლინკებით და სხვა. ასევე „ექსტრემისტული მასალის“ სიმბოლოკიანი ტანისამოსის ტარება ან სახლში პრივატულ სივრცეში მათი გამოფენა სისხლისსამართლებრივი დევნის რისკს ქმნის.  ბოლოს, „ექსტრემისტად“ აღიარებული პირებისთვის აკრძალულია პედაგოგიური საქმიანობა, საგანმანათლებლო პროგრამების იმპლემენტაცია, რაიმეს გამოცემა და სხვადასხვა თანამდებობის დაკავება.

საბოლოოდ, ნებისმიერი განსხვავებული აზრის ჩახშობა „ექსტრემიზმის“ ან „ტერორიზმის“ კვაზი-სამართლებრივი იარლიყის საფარქვეშ რეპრესიის ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ გავრცელებულ ტაქტიკას წარმოადგენს დღევანდელ ბელორუსში.[35] „ანტი-ექსტრემისტული“ კანონმდებლობით ინდივიდების სისხლისსამართლებრივი დევნა იქცა ერთგვარ „კონვეირად“, რომელიც გამყარებულია რეპრესიის უზარმაზარი „ეკოსისტემით“ – „ანტი-ექსტრემისტული“ კანონმდებლობით, შესაბამისი ადმინისტრაციული და სისხლისსამართლებრივი დანაშაულების შემადგენლობების, უზარმაზარი „ექსტრემისტული“ სიებით, პირისთვის მოქალაქეობის ჩამორთმევით „ექსტრემისტული დანაშაულების ჩადენისათვის“ და ა.შ. ეს სისტემა ფართოდ გაკრიტიკებულია საერთაშორისო დონეზე,[36] როგორც „სახელმწიფოს მიერ განხორციელებული, მართომასშტაბიანი და სისტემური პოლიტიკა ქვეყანაში ნებისმიერი სამოქალაქო სივრცის გაქრობისა და განსხვავებული აზრის ჩახშობისაკენ“.

• თურქეთის ანტი-ტერორისტული საკანონმდებლო ჩარჩო და კონსტიტუციური წესრიგის დაცვის მოტივი, როგორც განსხვავებული აზრის ჩახშობის ხერხი

ბევრი პოსტ-საბჭოთა სივრცის სახელმწიფოსგან განსხვავებით, თურქეთის კანონმდებლობა არ იცნობს „ექსტრემიზმის“ სამართლებრივ რეგულირებას. სანაცვლოდ შეზღუდვები კრიტიკულად განწყობილ აზრსა და სამოქალაქო საზოგადოებაზე მოქმედებს „კონსტიტუციური წესრიგის“ დაცვისა და „ტერორიზმის“ წინააღმდეგ ბრძოლის საკანონმდებლო ჩარჩოს ქვეშ. აღნიშნული ჩარჩო მოიცავს სისხლის სამართლის კოდექსის 309-314 მუხლებს (კონსტიტუციური წესრიგის მოშლის მცდელობა, კონსტიტუციური სისტემის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულები, შეიარაღებული ორგანიზაციის წევრობა და ა.შ) და ანტი-ტერორისტულ კანონს. ეს კანონმდებლობა თავის დროზე სახელმწიფოს წინააღმდეგ ძალადობრივი აქტების საპასუხოდ შეიქმნა, თუმცა დღეს მდგომარეობით, კანონმდებლობის ბუნდოვანი ხასიათისა და მათი ზედმეტად ფართოდ განმარტების/აღსრულების გამო ის მნიშვნელოვნად გაკრიტიკებულია საერთაშორისო ორგანიზაციების, მათ შორის ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მხრიდან. 

მაგალითისათვის, ვენეციის კომისიამ 2016 წელის შემდგომ (საგანგებო მდგომარეობის გამცხადების შემდეგ) რამდენჯერმე შეაფასა[37] ზემოაღნიშნული კანონმდებლობა და მიუთითა რომ ის ვერ აკმაყოფილებს ევროპული კონვენციის მე-7 მუხლით განმტკიცებულ სამართლებრივი განსაზღვრულობის პრინციპს იმ პირობებში როდესაც კანონდებლობის იმგვარი ტერმინები, როგორიცაა მაგალითად „პროპაგანდა“, „წევრობა“, „დახმარება“ იმდენად ფართოდ განიმართება, რომ შეუძლებელია ინდივიდმა მისი ქცევა წინსწრებით შეუსაბამოს კანონს. ამასთან, კომისიის შეფასებით, ბუნდოვნად ჩამოყალიბებული ნორმები იმ პირობებში, როდესაც ფაქტობრივად არ არსებობს დამოუკიდებელი სასამართლო შეფასების შესაძლებლობა, ნოყიერ ნიადაგს ქმნის განსხვავებული აზრისა და ოპოზიციური სპექტრის დევნისათვის პოლიტიკურ საფუძველზე დაყრდნობით.

Amnesty International-ის 2021 წლის ანგარიში[38] - „კონტრტერორიზმის იარაღად გამოყენება თურქეთში“ სიღრმისეულად მიმოიხილავს ზემოაღნიშნული კანონმდებლობა როგორ გასცდა ძალადობრივი აქტორების დევნას და მოიცვა სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციები, უფლებადამცველები, ჟურნალისტები და ოპოზიციის წარმომადგენლები“ კანონიერი შეკრებისა და გაერთიანების კრიმინალიზებით, ამგვარ ორგანიზაციებთან კავშირის კრიმინალიზებით, არაპროპორციული სისხლისსამართლებრივი სასჯელებითა და მსუსხავი ეფექტის მასტაბებით. განსხვავებული აზრის უსაფრთხოების რისკად ფორმულირება არამხოლოდ შლის ზღვარს კანონიერ ოპონირებასა და კრიმინალურ ქმედებას შორის არამედ სისტემურად შლის ქვეყანაში პლურალიზმს და ფაქტობრივად გამორიცხავს დემოკრატიულ მმართველობას.

თურქეთის კანონმდებლობასთან მიმართებით, დამატებით გასათვალისწინებელია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა, რომელიც სამართლებრივად აფასებს თურქეთის მიერ კონსტიტუციური წესრიგისა და ტერორიზმისგან დაცვის მოტივით მოქმედი კანონმდებლობის გამოყენებას პრაქტიკაში და ადამიანის უფლებებთან მიმართებით პოლიტიკურად სენსიტიურ საქმეებში.

ერთ-ერთ პრეცედენტულ საქმეში[39]  ევროპულმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ სამოქალაქო საზოგადოების ლიდერის დაკავება კონსტიტუციური წესრიგის დამხობის მცდელობის სისხლისსამართლებრივი ბრალდების საფუველზე მოკლებული იყო გონივრულ ეჭვს მიღმა სტანდარტს და ემსახურებოდა პოლიტიკურ მიზნებს. სასამართლოს შეფასებით, თურქეთში მოქმედი შესაბამისი სისხლისსამართლებრივი მექანიზმების ინსტრუმენტალიზება ხდებოდა სამოქალაქო საზოგადოების დასუსტებისა და უფლებადამცველების გაჩუების მოტივებით. რაც მთავარია, სასამართლომ ხაზი გაუსვა, რომ კონსტიტუციური წესრიგის დაცვის მიზანი არ ათავისუფლებს ხელისუფლებას, წარადგინოს დანაშაულის ჩადენის კონკრეტული მტკიცებულებები. მხოლოდ პოლიტიკური მობილიზაციის არსებობა, ხელისუფლების კრიტიკა და საპროტესტო მოძრაობებში აქტიური მონაწილეობა ვერ აჩვენებს უსაფრთხოების სერიოზულ რისკებზე მითითების გონივრულობას.

ასევე დიდი პალატის მიერ განხილულ ერთ-ერთ საქმეში,[40] რომელიც ეხებოდა ოპოციური ლიდერის სისხლისსამართლებრივ დევნას, სასამართლომ მიუთითა, რომ დემოკრატიულმა საზოგადოებებმა უნდა ითმინონ თუნდაც ხისტი, მკაცრი ანაც შოკისმომგვრელი პოლიტიკური კრიტიკა. ანტი-ტერორისტული ბუნდოვანი ფორმულირებების მქონე კანონმდებლობის გამოყენება განსხვავებული პოლიტიკური აზრის ჩახშობისათვის კი ვერ პასუხობს კონვენციის მოთხოვნებს და მე-18 მუხლის დარღვევაზე მიუთითებს - როდესაც სისხლის სამართსლი გამოიყენება არა ეროვნული უსაფრთხოების დასაცავად, არამედ პოლიტიკური ოპონენტების გასანეიტრალებლად, კონვენციის მოთხოვნები და დაცვის მექანიზმები ფუნდამენტურად დარღვეულია.

საბოლოოდ, „კონსტიტუციური წესრიგის დაცვის“ მოტივით უკიდურესად ბუნდოვანი ანტიექსტრემისტული კანონმდებლობისა და სისხლის სამართალში შესაბამისი ცვლილების განხორციელება ავტოკრატიულ სახელმწიფოებში ერთ-ერთი მყარად დადგენილი პრაქტიკაა ბოლო წლებში, რომელიც მყისიერი ძალადობის ან ამგვარი ძალადობის მყისიერი და რეალური რისკების არარსებობის პირობებში მხოლოდ კრიტიკულ აზრს სჯის. აღნიშნულისგან განსხვავებით, დემოკრატიული სახელმწიფოები სისხლისსამართლის პასუხისმგებლობას ითვალისწინებენ მხოლოდ:

• კონსტიტუციური წესრიგის ძალადობრივად შეცვლის მცდელობისათვის;
• ტერორიზმისათვის;
• მყისიერი ძალადობის პირდაპირი მოწოდებებისათვის.

სხვაგვარად დემოკრატიულ სახელმწიფოებში არ ისჯება საზოგადოების მიერ სახელმწიფო ორგანოების დელეგიტიმაციის რიტორიკა ძალადობრივი მიზნების არარსებობის პირობებში.

დასკვნა

ამდენად, წარმოდგენილი საკანონმდებლო ცვლილებები თავისი შინაარსითა და ფორმულირებით სცდება დემოკრატიული წესრიგის დაცვის ლეგიტიმურ მიზნებს და ქმნის პოლიტიკური სივრცის კონტროლისა და პოლიტიკური გამოხატვის კრიმინალიზების უკიდურესად მაღალ რისკებს. ბუნდოვანი და შეფასებითი კატეგორიები ცალსახად ვერ აკმაყოფილებს სამართლებრივი განსაზღვრულობისა და განჭვრეტადობის მოთხოვნებს და ზრდის ნორმის თვითნებური და ბოროტი გამოყენების რისკებს. საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების წინააღმდეგ ექსტრემიზმის ახალი დანაშაულის განსაზღვრის მიღმა, განსაკუთრებით პრობლემურია „ხელისუფლების არაღიარების მოტივის“ დამამძიმებელ გარემოებად განსაზღვრა, რაც პრაქტიკულად ნიშნავს პოლიტიკური შეხედულების კრიმინალიზებას და წინააღმდეგობაში მოდის აზრისა და რწმენის თავისუფლებასთან.

რუსეთის, ბელარუსისა და თურქეთის გამოცდილებების ზემოთ წარმოდგენილი ანალიზი ცხადყოფს, რომ სწორედ ამგვარი სამართლებრივი ტრანსფორმაციებით იწყება პოლიტიკური სივრცის სისტემური დახურვა და ეტაპობრივად ბუნდოვანი „ანტი-ექსტრემისტული“ ან „ანტი-ტერორისტული“ ნორმები გამოიყენება არა ძალადობრივი საფრთხეების, არამედ პოლიტიკური ოპონენტების, მედიისა და სამოქალაქო საზოგადოების დასუსტების, გაჩუმებისა და კრიმინალიზებისთვის. საქართველოში მიმდინარე პოლიტიკური პროცესების ფონზე, რისკი, რომ საქართველოში ინიცირებული ეს ცვლილებებიც ანალოგიური განვითარების საფრთხეს შექმნის, ძალიან მაღალია.

მნიშვნელოვანია იმის თქმაც, რომ ამგვარი ცვლილებები ზეგავლენას ახდენს არა მხოლოდ ცალკეულ უფლებებზე, არამედ მთლიანად სამართლის სისტემის ბუნებაზეც, რომელშიც სისხლის სამართალი გამოიყენება არა საჯარო წესრიგისა და ადამიანის უფლებების დაცვის საშუალებად, არამედ პოლიტიკური ბრძოლის ინსტრუმენტად. ასეთ ვითარებაში ირღვევა ძალაუფლების განაწილების პრინციპიც, რადგან ფართო და ბუნდოვანი ნორმები უკიდურესად ზრდის პროკურატურისა და აღმასრულებელი ხელისუფლების დისკრეციას და სასამართლოს პოლიტიკური კონფლიქტის სისხლისსამართლებრივ ჩარჩოში გამკლავება უწევს. ამასთან, თუ კანონის გამოყენება სასამართლოსთვის დამოკიდებულია პოლიტიკური კონტექსტის შეფასებაზე და არა მკაფიო სამართლებრივ კრიტერიუმებზე, სამართალი ვეღარ ასრულებს სტაბილურობისა და წინასწარგანჭვრეტადობის ფუნქციას. იგი იქცევა სელექციური გამოყენების ინსტრუმენტად, რაც საბოლოოდ არღვევს თავად კონსტიტუციური წესრიგის საფუძვლებს.

სამართლის სისტემის გამოშიგვნის ეს პროცესი დამახასიათებელია ახალი ავტოკრატიებისთვის, სადაც დემოკრატიისა და სამართლებრივი სახელმწიფოს ინსტიტუტები ფორმალურად შენარჩუნებულია - პარლამენტი კანონებს იღებს, სასამართლო ფუნქციონირებს, არჩევნები ტარდება, თუმცა სამართლებრივი ინსტრუმენტები სისტემურად გამოიყენება პოლიტიკური კონკურენციის შესაზღუდად და საჯარო სივრცის კონტროლისთვის. ასეთ რეჟიმებში რეპრესია ხშირად აღარ არის მასობრივი და აშკარა. თუმცა ის ავტორიტარული სამართლებრივი მექანიზმების დანერგვით, ეტაპობრივად ავიწროებს პოლიტიკურ სივრცეს, კონკურენციას და ქმნის თვითცენზურისა და შიშის გარემოს.

ამდენად, წარმოდგენილი საკანონმდებლო ცვლილებები მიუთითებს არა მხოლოდ მათ არსებით შეუსაბამობაზე კონსტიტუციურ პრინციპებსა და ადამიანის უფლებათა ფუნდამენტურ სტანდარტებთან, არამედ სამართლის სისტემის ფუნქციურ ტრანსფორმაციაზე. ამ პროცესში სამართალი თანდათან კარგავს უფლებებზე დაფუძნებული კონსტიტუციური სახელმწიფოს ინსტრუმენტის თვისებას და იძენს ძალაუფლების კონსოლიდაციის მექანიზმის ნიშნებს. ასეთი ტრანსფორმაცია საფრთხეს უქმნის სამართლის ნეიტრალობას, მის განჭვრეტადობასა და დემოკრატიული წესრიგის სტრუქტურულ საფუძვლებს.

გაზიარება