სოციალური სამართლიანობის ცენტრი ეხმიანება ბოლო პერიოდში სამართალდამცავ და უსაფრთხოების უწყების თანამშრომლებთან დაკავშირებულ ტრაგიკულ შემთხვევებს და მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, რომ არსებითია ამ საკითხზე საჯარო დისკუსია წარიმართოს დარგის სპეციალისტების მონაწილეობით, ფრთხილად, ეთიკურად და პრევენციაზე ორიენტირებული მიდგომით. ჩვენთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ სუიციდის შემთხვევების განხილვა არ გადაიზარდოს ინდივიდების, მათი ოჯახების ან ცალკეული უწყებების მიმართ სტიგმის, ბრალის ან სენსაციური ინტერესის გაძლიერებაში. თითოეული ასეთი შემთხვევა რთული და მრავალშრიანია და ამ საკითხზე რეაგირება საჭიროებს სისტემურ ანალიზს, პრევენციული მექანიზმების გადახედვას და მხარდაჭერის ინსტიტუციური ჩარჩოების გაძლიერებას.

ბოლო თვეებში გახშირდა შემთხვევები, როდესაც სამართალდამცავ და უსაფრთხოების უწყებებში მომუშავე ადამიანები სიცოცხლეს თვითმკვლელობით ამთავრებენ.[1] 2025 წლის ოქტომბრიდან დღემდე 7 ასეთი შემთხვევა გახმაურდა მედიაში. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგადად საქართველოში სუიციდის მცდელობის ფაქტები 15%-ით გაიზარდა. 2024 წელს სუიციდის მცდელობის 734 ფაქტი დაფიქსირდა, რაც 2023 წლის მაჩვენებელზე 14.91%-ით მეტია - 637. სუიციდის შემთხვევების ზრდაზე შეშფოთება სახალხო დამცველმა ჯერ კიდევ 2019 წელს გამოთქვა.

ბუნებრივია, უსაფრთხოების და სამართალდამცავ სფეროში მსგავსი ფაქტების მოხშირება აჩენს კითხვებს, თუ რამდენად მუშაობს ამ უწყებებში გამართული პრევენციული მექანიზმები და თანამშრომელთა მხარდაჭერის ინსტიტუციური ჩარჩო. განსაკუთრებით, ბოლო პერიოდში ამ სისტემების შიგნით შექმნილი კრიზისული გარემო, მათ შორის, ხელმძღვანელების ხშირი ცვლა და მათი დაკავების პრაქტიკა მძიმე ბრალდებებით, ადამიანის უფლებების დარღვევის მაღალი რისკები, კანონის მოთხოვნების დემონსტრაციული დარღვევა ამ ორგანოების მხრიდან და მასთან დაკავშირებული პოლიტიკური, სამართლებრივი თუ საზოგადოებრივი წნეხი, მაღალი პოლიტიკური და საზოგადოებრივი პოლარიზაცია და სხვა ფაქტორები, შესაძლოა, მძიმედ მოქმედებდეს შესაბამის უწყებებში დასაქმებულ პირთა ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაზე.

სუიციდი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი პრობლემაა და, როგორც წესი, ერთი კონკრეტული მიზეზით არ აიხსნება. ის შეიძლება უკავშირდებოდეს ბიოლოგიური, ფსიქოლოგიური, სოციალური, სამსახურებრივი და გარემო ფაქტორების ერთობლიობას. კვლევები აჩვენებს, რომ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს ისეთ რისკფაქტორებს, როგორიცაა წარსული მცდელობა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები, პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა, დეპრესია, ალკოჰოლისა და სხვა ნივთიერებების ჭარბი მოხმარება, ქრონიკული ტკივილი, ძილის დარღვევები, სოციალური იზოლაცია, მძიმე ოჯახური ან ფინანსური კრიზისი, სამართლებრივი ან დისციპლინური პრობლემები, ასევე ლეტალურ საშუალებებზე ხელმისაწვდომობა.

სამხედრო, სამართალდამცავ და უსაფრთხოების სტრუქტურებში მომუშავე პირები გარკვეული სპეციფიკური ფაქტორების გამო განსაკუთრებით მაღალი რისკის ქვეშ არიან და ორმაგად მოწყვლად ჯგუფს წარმოადგენდნენ. მათი სამუშაო ხშირად უკავშირდება მაღალი ინტენსივობის სტრესს, ძალადობრივ ან ტრავმულ შემთხვევებთან შეხებას, სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის რისკს, მკაცრ იერარქიულ გარემოს, დისციპლინურ პასუხისმგებლობას, ხანგრძლივ ან არარეგულარულ სამუშაო საათებს, საზოგადოებრივ წნეხს და მაღალი პასუხისმგებლობის განცდას. ამასთან, ასეთი სისტემებისთვის დამახასიათებელი პროფესიული კულტურა ზოგჯერ ხელს უშლის დახმარების თხოვნას, რადგან თანამშრომლებს შეიძლება ჰქონდეთ შიში, რომ ფსიქოლოგიური ან ემოციური სირთულეების გამჟღავნება უარყოფითად აისახება მათ კარიერაზე, რეპუტაციაზე, სამსახურებრივ სტატუსზე ან ნდობაზე. ამ პირობებში განსაკუთრებით აქტუალური ხდება ისეთი ფსიქოსოციალური რისკები, როგორიცაა მორალური დაზიანება (moral injury), როდესაც პირი აღმოჩნდება სიტუაციებში, რომლებიც კონფლიქტშია მის ეთიკურ და ღირებულებით ჩარჩოსთან, ასევე პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა (PTSD) და მეორეული ტრავმატიზაცია, რომლებიც დაკავშირებულია უშუალო ან არაპირდაპირ ტრავმულ გამოცდილებასთან.

განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ სამხედრო და სამართალდამცავ გარემოში რისკს შეიძლება ზრდიდეს არამხოლოდ ფსიქიკური ჯანმრთელობის დიაგნოზი, არამედ მძიმე სტრესული გამოცდილებები. კვლევებში ასევე ხაზგასმულია თავის ტვინის ტრავმის მნიშვნელობა, როგორც სუიციდური ფიქრებისა და ქცევის ერთ-ერთი რისკფაქტორი. ამ გარემოებების გათვალისწინებით, ნატოს წევრი ქვეყნების შეიარაღებულ ძალებში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებისა და რისკის შეფასების პროცესში თავის ტვინის ტრავმის სკრინინგი სულ უფრო ხშირად გამოიყენება.[2]

ამავდროულად, მნიშვნელოვანია გაძლიერდეს და შეიქმნას ეფექტიანი პრევენციული პოლიტიკა სისტემების შიგნით. თანამშრომლის კავშირი ოჯახთან, კოლეგებთან და საზოგადოებასთან, დანაყოფში ერთობისა და მხარდაჭერის განცდა, ეფექტიანი ხელმძღვანელობა, პრობლემებთან გამკლავების უნარები, კონფიდენციალური პროფესიული დახმარება, ფსიქოსოციალური სერვისების ხელმისაწვდომობა და სტიგმის შემცირება მნიშვნელოვნად აძლიერებს პრევენციულ გარემოს.

საერთაშორისო პოზიტიური გამოცდილება აჩვენებს, რომ სამართალდამცავ, სამხედრო და უსაფრთხოების სტრუქტურებში ფსიქოსოციალური კეთილდღეობა მხოლოდ ინდივიდუალური ან სამედიცინო საკითხი არ არის. ის უკავშირდება ორგანიზაციულ კულტურას, ხელმძღვანელობის პასუხისმგებლობას, შრომით პირობებს, სტრესის მართვას, კონფიდენციალური დახმარების ხელმისაწვდომობას, სტიგმის შემცირებას და მონაცემებზე დაფუძნებულ პრევენციულ პოლიტიკას.[3]

საზოგადოებისთვის საჯაროდ ნაკლებად არის ცნობილი, არსებობს თუ არა სხვა სამართალდამცავ და უსაფრთხოების უწყებებში თანამშრომელთა ფსიქოსოციალური მხარდაჭერის ანალოგიური, ინსტიტუციურად გამართული და რეგულარულად მოქმედი მექანიზმები. შესაბამისად, სოციალური სამართლიანობის ცენტრი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, დაისვას შემდეგი კითხვები და სახელმწიფოს პოლიტიკამ უპასუხოს შემდეგ მიდგომებს:

• რამდენად აქვთ სამართალდამცავ და უსაფრთხოების უწყებებს თანამშრომელთა ფსიქოსოციალური მხარდაჭერის მკაფიო პოლიტიკა და მოქმედი პროტოკოლები;
• რამდენად ხელმისაწვდომია თანამშრომლებისთვის კონფიდენციალური ფსიქოლოგიური და ფსიქოსოციალური დახმარება ისე, რომ მათ არ ჰქონდეთ კარიერული ზიანის, სტიგმის ან დისციპლინური შედეგების შიში;
• გადიან თუ არა ხელმძღვანელები, უშუალო მეთაურები და ადამიანური რესურსების მართვაზე პასუხისმგებელი პირები ტრენინგს კრიზისული მდგომარეობების, მძიმე სტრესის, ემოციური გამოფიტვის, ტრავმული გამოცდილებისა და რისკის ნიშნების ამოცნობაზე;
• არსებობს თუ არა კოლეგიალური მხარდაჭერის, ადრეული რეაგირების, რეფერირების, შემდგომი ზრუნვისა და კრიტიკული ინციდენტების შემდეგ მხარდაჭერის მექანიზმები;
• ხდება თუ არა მძიმე შემთხვევების ანალიზი ისე, რომ მისი მიზანი იყოს სისტემური სწავლა, პრევენციის გაუმჯობესება და არა ინდივიდუალური ბრალის ძიება;
• რამდენად არის დაცული თანამშრომლებისა და მათი ოჯახების ღირსება, პირადი სივრცე და კონფიდენციალურობა.

სამართალდამცავ და უსაფრთხოების უწყებებში ფსიქოსოციალური მხარდაჭერა არ უნდა იყოს მხოლოდ კრიზისის შემდეგი რეაგირება. თანამედროვე პრევენციული მიდგომა მოითხოვს რეგულარულ ტრენინგებს, ხელმძღვანელობის აქტიურ ჩართულობას, სტიგმის შემცირებას, ნდობაზე დაფუძნებულ კონფიდენციალურ დახმარებას, ოჯახების ინფორმირებას, მაღალი სტრესის მქონე დანაყოფებთან მუშაობას, კრიტიკული ინციდენტების შემდეგ მხარდაჭერას და მონაცემებზე დაფუძნებულ პოლიტიკას.

სოციალური სამართლიანობის ცენტრი მოუწოდებს შესაბამის სახელმწიფო უწყებებს, განიხილონ სამართალდამცავ და უსაფრთხოების სექტორში თანამშრომელთა ფსიქოსოციალური მხარდაჭერის არსებული მდგომარეობა, შეაფასონ მოქმედი მექანიზმები და დარგის სპეციალისტებთან ერთად, შექმნან ერთიანი ან უწყებათაშორისი ეფექტიანი პრევენციული ჩარჩო.

გაზიარება